Kontroverzni humanist

PORTRET REDATELJA: PIER PAOLO PASOLINI

Na nedav­no zavr­še­nom 12. Zagreb Film Festivalu pri­ka­zan je i film “Pasolini”, u koje­mu kul­t­ni nju­jor­ški reda­telj Abel Ferrara pra­ti zad­nje dane živo­ta kon­tro­verz­nog tali­jan­skog umjet­ni­ka. Projekcija fil­ma bila je goto­vo pri­god­no obljet­ni­čar­ska, budu­ći da je pri­je neko­li­ko dana (02. stu­de­nog) proš­lo punih 39 godi­na od nje­go­ve nikad razjaš­nje­ne smrti.

Osim film­skom reži­jom, po kojoj je umjet­nič­ki naj­poz­na­ti­ji, Pasolini se bavio pisa­njem sce­na­ri­ja i film­skom teori­jom, objav­lji­vao je poezi­ju i pro­zu, a pisao je i vrlo utje­caj­ne kolum­ne u lis­tu Corriere del­la Sera. Pasolini je došao u doti­caj s fil­mom tije­kom dru­ge polo­vi­ce 1950-ih, kao sce­na­ris­tič­ki surad­nik u dje­li­ma zna­me­ni­tih tali­jan­skih reda­te­lja (Federico Fellini, Ermanno Olmi, Francesco Rossi), a neko­li­ko godi­na kas­ni­je reži­rao je svoj prvi film “Accatonne”. Na počet­ku reda­telj­ske kari­je­re bio je oku­pi­ran realis­tič­nim pri­ka­zom svi­je­ta pro­že­tim naz­na­ka­ma mis­tič­ne reli­gi­oz­nos­ti, što je naro­či­to uoč­lji­vo u fil­mo­vi­ma nas­ta­lim počet­kom 1960-ih. Spomenuti “Accatonne” pri­ka­zu­je život svod­ni­ka u rim­skom pred­gra­đu, dok u neo­re­alis­tič­ki osjen­ča­noj dra­mi “Mamma Roma” isto­ime­na biv­ša pros­ti­tut­ka nas­to­ji vlas­ti­tom sinu osi­gu­ra­ti bolji život. Te fil­mo­ve Pasolini sni­ma koris­te­ći pri­rod­no svje­tlo, na auten­tič­nim loka­ci­ja­ma i učes­ta­lo anga­ži­ra­ju­ći naturščike.

Zanimljivo je da slič­nim pris­tu­pom reži­ra i “Evanđelje po Mateju”, jedan od naj­us­pje­li­jih fil­mo­va o živo­tu Isusa Krista uop­će (reda­te­lje­va maj­ka glu­mi Bogorodicu), u koje­mu dojm­lji­vo uspi­je­va naz­na­či­ti taj­nu vje­re, iako je po svje­to­na­zo­ru bio izra­zi­ti lje­vi­čar. Kao pri­log uspje­hu tog fil­ma zanim­lji­vo zvu­či nje­go­va kas­ni­ja izja­va da Kristovo uče­nje pov­la­či broj­ne povez­ni­ce s mar­k­siz­mom. Pasolinijeva sklo­nost mito­lo­škim moti­vi­ma uoč­lji­va je u ekra­ni­za­ci­ja­ma antič­kih dra­ma “Medeja” i “Kralj Edip”, gdje moti­va­ci­ju za Sofoklovu dra­mu neki teore­ti­ča­ri nala­ze u nje­go­vom kom­plek­s­nom odno­su s majkom.

Njegovim opu­som ipak domi­ni­ra­ju fil­mo­vi u koji­ma obra­đu­je defor­ma­ci­je suvre­me­nog druš­tva, poput iznim­no uspje­log “Teorema” ili “Svinjca”, i koji mu omo­gu­ću­ju da izrav­no ili meta­fo­rič­ki izne­se svo­ja druš­tve­na i poli­tič­ka sta­ja­li­šta, naro­či­to gnu­ša­nje pre­ma fašiz­mu i radi­kal­noj des­ni­ci. Toj sku­pi­ni pri­pa­da i nje­gov pos­ljed­nji, izra­zi­to kon­tro­verz­ni film “Salo ili 120 dana Sodome”, o iživ­lja­va­nju pri­pad­ni­ka druš­tve­ne eli­te nad bez­i­me­nim dje­voj­ka­ma i mla­di­ći­ma u fašis­tič­koj Republici Salo, nas­ta­loj u Sjevernoj Italiji nakon pobje­de saveznika.

Cjelokupni Pasolinijev opus obi­lje­žen je nas­to­ja­njem da spo­ji sklo­nost pre­ma uče­nju Isusa Krista, Marxa i Freuda, što je povre­me­no rezul­ti­ra­lo kon­tro­verz­nim i neujed­na­če­nim dje­li­ma, ali sve­ukup­no pro­že­tim snaž­nim huma­niz­mom. Pasolini je stvo­rio film­ski opus koji iznim­no auten­tič­no govo­ri o suvre­me­nom čovje­ku i nje­go­vim tego­ba­ma i to je glav­ni raz­log zašto još uvi­jek uži­va res­pek­ta­bi­lan umjet­nič­ki sta­tus i zašto je Ferrara poseg­nuo za nje­go­vom biografijom.

Elvis Lenić