Vrt kao mjesto za ponovno osmišljavanje budućnosti

Garden Futures: Designing with Nature u Vitra Design Museumu (25. 03. – 03. 10. 2023.)

Tekst Boris BOGUNOVIĆ • Fotografije iz arhiva Vitra Design Museuma

19.07.2023.

Vitra Design Museum, jedan od vode­ćih svjet­skih muze­ja dizaj­na osno­van je 1989., a zgra­du muze­ja koji se nala­zi u Weil am Rheinu u Njemačkoj pro­jek­ti­rao je Frank Gehry. Izložba pod nazi­vom “Garden Futures: Designing with Nature”, otvo­re­na je u ovom muze­ju do 3. lis­to­pa­da, a pos­tav je osmis­lio tali­jan­ski dizaj­ner­ski dvo­jac Formafantasma koji su se doka­za­li rade­ći glav­nu izlož­bu proš­lo­go­diš­njeg Bijenala umjet­nos­ti u Veneciji.

Izložba “Garden Futures: Designing with Nature”, © Vitra Design Museum, Photo: Ludger Paffrath

 

Nedavno oživ­lja­va­nje inte­re­sa za vrto­ve i hor­ti­kul­tu­ru opće­ni­to, potak­nu­to svi­me što se doga­đa­lo pret­hod­nih neko­li­ko godi­na, manje se usre­do­to­či­lo na vrt kao roman­tič­no uto­či­šte već više kao mjes­to gdje se kon­cep­ti soci­jal­ne prav­de, bioraz­no­li­kos­ti i odr­ži­vos­ti mogu ispro­ba­ti i tes­ti­ra­ti. Vrtovi odra­ža­va­ju iden­ti­te­te, sno­ve i vizi­je i mogu razvi­ti golem sim­bo­lič­ki poten­ci­jal, a ova izlož­ba prva je koja istra­žu­je povi­jest i buduć­nost vrto­va, otkri­va odak­le potje­ču vrt­ni ide­ali i kako nam mogu pomo­ći da ostva­ri­mo bolju buduć­nost za sve.

Piet Oudolf, Oudolf Garten on the Vitra, Campus, Weil am Rhein, 2020, © Vitra, Photo: Dejan Jovanovic

 

Izložba se bavi tim pita­nji­ma koris­te­ći širok ras­pon pri­mje­ra iz dizaj­na, sva­kod­nev­ne kul­tu­re i kra­jo­braz­ne arhi­tek­tu­re. A dje­la raz­no­li­kih umjet­ni­ka i arhi­te­ka­ta pri­ka­zu­ju vrt kao mjes­to u kojem nepo­sred­na prak­tič­na funk­ci­ja i dubo­ko sim­bo­lič­ko ili čak reli­gi­oz­no zna­če­nje pos­ta­ju suk­lad­ni. U veli­kom bro­ju reli­gi­ja i kul­tu­ra vrto­vi pos­to­je kao sim­bol savr­šens­tva, a u mono­te­is­tič­kim reli­gi­ja­ma vrt ili raj (Eden, Dženet), u kojem su ponik­li prvi lju­di, pret­pos­tav­lje­na je koli­jev­ka čovje­čans­tva. Izložba tako poči­nje poglav­ljem Raj, koje pris­tu­pa kon­cep­tu vrta iz broj­nih per­s­pek­ti­va, uklju­ču­ju­ći  mul­ti­me­dij­sku pre­zen­ta­ci­ju vrt­nih sno­va i ide­ala iz svih raz­dob­lja i kul­tu­ra. Tu su pri­ka­zi oaza Bliskog isto­ka, japan­skih zen vrto­va ili nji­ho­vih for­mal­nih suprot­stav­lja­nja u raz­met­lji­vim, deka­dent­nim, vrto­vi­ma barok­ne Francuske. Tu je tako­đer pos­tav­ljen izbor vrt­nih sto­li­ca kao pri­mje­ra, kako kus­to­si pri­mje­ću­ju, vre­men­skog poma­ka od par­ko­va do vrto­va, od jav­nih pros­to­ra do pri­vat­nih pros­to­ra, od zajed­nič­kih klu­pa do poje­di­nač­nih stolica.

Izložba “Garden Futures: Designing with Nature”, © Vitra Design Museum, Photo: Ludger Paffrath

 

Svaki vrt nosi obi­ljež­ja druš­tve­nog i povi­jes­nog razvo­ja, poli­tič­kih i trgo­vač­kih inte­re­sa te kul­tur­nih sus­ta­va vri­jed­nos­ti. Tako, u dru­gom dije­lu izlož­be, saz­na­je­mo da mno­ge bilj­ke koje čine osnov­nu kom­po­nen­tu zapad­njač­kih vrto­va ima­ju dubo­ke kori­je­ne u kolo­ni­jal­noj povi­jes­ti. Kao pri­mjer tu se pred­stav­lja tako­zva­na Wardianova kuti­ja, zapra­vo pri­je­nos­ni tera­rij razvi­jen u 19. sto­lje­ću u svr­hu tran­s­por­ta živih bilja­ka iz europ­skih kolo­ni­ja u Europu. Ovaj izum je imao važ­nu ulo­gu u tran­s­por­tu stra­nih bilj­nih vrsta u Europu sa svim pos­lje­di­ca­ma koje je to ima­lo po autoh­to­nu europ­sku flo­ru i faunu, ali i za izvor­ne regi­je kroz uni­šta­va­nje pri­ro­de i stva­ra­nje mono­kul­tu­ra poput usje­va čaja ili kaučuka.

Izložba “Garden Futures: Designing with Nature”, © Vitra Design Museum, Photo: Ludger Paffrath

 

S dru­ge stra­ne gru­pa Green Guerrilla, koju je u New Yorku suos­no­va­la Liz Christy, nas­to­ja­la je rede­fi­ni­ra­ti vrt kao mjes­to gdje se ras­prav­lja o druš­tve­noj prav­di: tko ima pra­vo na vrt, čemu slu­ži i kako se inte­gri­ra u urba­nu sre­di­nu? Vrtovi i akti­vi­zam se istra­žu­ju kroz prak­su Guerilla Gardening, odnos­no sad­nju cvi­je­ća, tra­ve, povr­ća itd. tamo gdje jav­ne vlas­ti i pri­vat­ni poje­din­ci nika­da nisu zamis­li­li da će biti vrto­vi i kroz Greenpaper iz 1975., mani­fest ovog kolek­ti­va i nje­gov uvod­ni pri­jed­log da se “na pro­zo­re sade tegle pune sje­me­na, cvi­je­ća i povrća”.

Liz Christy u društvenom vrtu, New York City, 1970s, Photo: Donald Loggins

 

Promišljanja i raz­ma­tra­nja vrto­va kao druš­tve­nih, kul­tur­nih, teh­no­lo­ških, jav­nih, pri­vat­nih, geril­skih, i poli­tič­kih loka­ci­ja, kao nešto više od samih bilja­ka, drve­ća i vod­nih ele­me­na­ta, nas­tav­lja­ju se i uve­li­ke pro­ši­ru­ju u poglav­lju Testing Grounds, koje pred­stav­lja devet vrtla­ra i vrt­nih akti­vis­ta i nji­ho­ve pro­jek­te koji, kako sma­tra­ju kus­to­si, ne pred­stav­lja­ju toli­ko “mini­ja­tur­ne svje­to­ve ili idi­lič­no pov­la­če­nje” što se ina­če pove­zu­je s vrto­vi­ma, već pri­je “pro­to­ti­po­ve nade”, što je vrlo lije­po for­mu­li­ra­na raz­li­ka. To uklju­ču­je, na pri­mjer, Milenijsku šumu Tokachi na japan­skom oto­ku Hokkaido koju je zapo­čeo medij­ski taj­kun Mitsushige Hayashi s ciljem ne samo oču­va­nja i odr­ža­va­nja pri­rod­nog sta­ni­šta, već i nadok­na­de ugljič­nog oti­ska Hayashijeva novin­skog car­stva. Zatim je tu vrt u Vermontu, auto­ri­ce i novi­nar­ke Jamaice Kincaid u kojem i kroz koji ona raz­miš­lja o pita­nji­ma kolo­ni­za­ci­je, rase­lja­va­nja i pri­sva­ja­nja, ne samo u kon­tek­s­tu (pri)povijesti nje­zi­ne rod­ne Antigue i širih Kariba. Tu je pri­ka­zan i vrt u Prospect Cottageu u Dungenessu u Engleskoj, koji je kas­nih 1980-ih osno­vao umjet­nik Derek Jarman na neplod­nom podru­čju, u sje­ni nuk­le­ar­ne elek­tra­ne i nemi­lo­srd­no uda­ran mor­skim vjetrovima.

Izložba “Garden Futures: Designing with Nature”, © Vitra Design Museum, Photo: Ludger Paffrath

 

Razmišljanja o moder­nis­tič­kim vrto­vi­ma u kon­tek­s­tu koji omo­gu­ću­ju da se cije­ni važ­nost zele­nih povr­ši­na za kolek­tiv­no i indi­vi­du­al­no men­tal­no i fizič­ko zdrav­lje, dobro­bit moguć­nos­ti opu­šta­nja i važ­nost pris­tu­pa zele­nim povr­ši­na­ma koji smo zbog pan­de­mi­je Covida svi poče­li cije­ni­ti, bio je poz­nat, cije­njen i prak­ti­ci­ran gene­ra­ci­ja­ma pri­je nego se izgu­bio ili bio žrtvo­van, u nevo­lja­ma pos­li­je­rat­nog urba­nog pla­ni­ra­nja i brzi­ni urba­nog razvo­ja. To sta­nje stva­ri istak­nu­to je kroz pro­jekt Kebun-Kebun Bangsar u Kuala Lumpuru, odnos­no druš­tve­nog vrta koji su uspos­ta­vi­li indo­ne­zij­ski akti­vis­ti i koji, osim što je pris­tu­pač­na zele­na povr­ši­na u vrlo nase­lje­nom, pro­met­nom i buč­nom gra­du, tako­đer pred­stav­lja mjes­to pro­izvod­nje hra­ne, što je važ­na suvre­me­na tema i vje­ro­jat­no još važ­ni­ja budu­ća tema.

Kebun-Kebun Bangsar društveni vrt, Kuala Lumpur, 2017, Courtesy of Kebun-Kebun Bangsar

 

Posljednji dio izlož­be je zapra­vo krat­ki uvod u 23 glo­bal­na pro­jek­ta koji pred­stav­lja­ju zanim­lji­ve i infor­ma­tiv­ne vrt­ne kon­cep­te ori­jen­ti­ra­ne buduć­nos­ti. Na pri­mjer, tu je Tolou Keur u Senegalu kao kruž­na pre­hram­be­na šuma pokre­nu­ta kao dio tako­zva­nog Velikog zele­nog zida, pro­jek­ta koji nas­to­ji stvo­ri­ti moza­ik novih zele­nih povr­ši­na diljem afrič­kog kon­ti­nen­ta na način da se odu­pre dezer­ti­fi­ka­ci­ji na rubo­vi­ma Sahela. Tu je tzv. jes­ti­vo susjed­stvo Rijnvliet u bli­zi­ni Utrechta sa svo­jih 150,000 m² urba­ne pre­hram­be­ne šume koja je bes­plat­no dos­tup­na lokal­nim sta­nov­ni­ci­ma kao zele­na povr­ši­na i kao habi­tat za oko 200 jes­ti­vih bilja­ka. Tu je ini­ci­ja­ti­va Edible Estates u Edinburghu koja podu­pi­re mre­žu vrtlar­skih gru­pa u zajed­ni­ci koje ne samo da poma­žu oze­le­nji­va­nju stam­be­nih nase­lja u gra­du te razvi­ja­ju i podu­pi­ru zajed­ni­ce, već tako­đer osi­gu­ra­va­ju zdra­vu hra­nu. A tu su i Chinampas, plu­ta­ju­ći vrto­vi u Meksiku, kao pris­tup koji su koris­ti­li još Asteci i koji je, kao što Jamaica Kincaid pri­mje­ću­je u svom ese­ju Cvjetovi zla iz 1992., o kolo­ni­ja­liz­mu, kon­tro­li, moći i vrtlar­stvu, bio jed­na od stva­ri koji­ma su špa­njol­ski osva­ja­či svje­do­či­li kada su prvi put sti­gli u Meksiko, a onda uni­šti­li i zami­je­ni­li vlas­ti­tim sustavima.

Stefano Boeri, Bosco Verticale, Milan, 2014. © Stefano Boeri Architetti, Photo: The Blink Fish, 2018

 

Vrtovi arti­ku­li­ra­ju kre­ativ­ni pris­tup i poka­zu­ju da izra­da vrto­va kao oblik izra­ža­va­nja na suče­lju vizu­al­nih umjet­nos­ti, arhi­tek­tu­re i dizaj­na zas­lu­žu­je mno­go više pozor­nos­ti. Prikazani pro­jek­ti i pri­jed­lo­zi poma­žu istak­nu­ti da sta­tus quo nije neiz­bje­žan i da ga može­mo pro­mi­je­ni­ti, ali do pro­mje­ne može doći samo ako svi dje­lu­je­mo. Ako svi pos­ta­ne­mo vrtla­ri koji rade zajed­no u stva­ra­nju uni­ver­zal­nog, opip­lji­vog, zemalj­skog raja vri­jed­nog tog ime­na. U doba kli­mat­ske kri­ze, druš­tve­ne neprav­de i pri­jet­nji bioraz­no­li­kos­ti, vrt pru­ža mjes­to za ponov­no osmiš­lja­va­nje buduć­nos­ti i razvoj rje­še­nja – mjes­to iscje­lji­va­nja, duhov­nos­ti i uče­nja. A poru­ka ove izlož­be je da se u doba antro­po­ce­na cije­li pla­net pojav­lju­je kao vrt o kojem tre­ba­mo bri­nu­ti, nje­go­va­ti ga i odgo­vor­no koristiti.

Uzgoj kalendule, Schwäbisch Gmünd, Germany, 2016. © Weleda, Photo: Barbara von Woellwarth

 

Informacije o izlož­bi, uklju­ču­ju­ći infor­ma­ci­je o rad­nom vre­me­nu, cije­na­ma ulaz­ni­ca i poprat­nom pro­gra­mu mogu se pro­na­ći na www.design-museum.de/garden-futures.