„Epic Waste of Love and Understanding“

Izložba Ragnara Kjartanssona u Louisiana Museum of Modern Art (09. 06. – 22. 10. 2023.)

Tekst Boris BOGUNOVIĆ

31.08.2023.

• Louisiana Museum of Modern Art smje­šten je pored gra­di­ća Humlebæk 40-ak kilo­me­ta­ra od Copenhagena i osim što sadr­ži jed­nu od naj­ve­ćih zbir­ki suvre­me­ne umjet­nos­ti tako­đer pred­stav­lja jedan od naj­važ­ni­jih i naj­po­pu­lar­ni­jih muze­ja u cije­loj Skandinaviji. Do 22. lis­to­pa­da tu je pos­tav­lje­na prva retros­pek­ti­va super­zvi­jez­de skan­di­nav­ske suvre­me­ne umjet­nos­ti Ragnar Kjartanssona pod nazi­vom “Epic was­te of love and under­stan­ding”. Izložba se poigra­va sna­gom, humo­rom, ponav­lja­njem i samo­za­taj­noš­ću, pone­kad gle­da­ju­ći na vanj­ski svi­jet, a kat­kad na apsurd živo­ta umjet­ni­ka. Poznati časo­pis “The Art Newspaper” pro­gla­sio ju je jed­nom od izlož­bi koju mora­te posje­ti­ti ove godi­ne, a pos­tav sadr­ži izbor od dva­de­se­tak rado­va nas­ta­lih pos­ljed­njih dva­de­se­tak godi­na i ostva­re­nih u raz­li­či­tim medi­ji­ma, tako može­mo vidje­ti sli­kar­stvo, per­for­man­se, pros­tor­ne ins­ta­la­ci­je veli­kih raz­mje­ra, fil­mo­ve i glaz­bu. Izbor umjet­ni­ko­vih naj­poz­na­ti­jih pro­je­ka­ta nado­pu­njen je ranim rado­vi­ma uz pot­pu­no nove stvo­re­ne upra­vo za ovu izložbu.

Installationsfoto, Foto: Louisiana – Poul Buchard / Brøndum & Co.

Kjartanssonov emo­ci­onal­ni i poli­tič­ki anga­žman sa svi­je­tom odra­ža­va se u nje­go­vim dje­li­ma. Ona utje­lov­lju­ju nje­gov njež­ni, šalji­vi i kri­tič­ki dija­log sa zapad­nom kul­tu­rom, našim samo­ra­zu­mi­je­va­njem, uspje­si­ma, kli­še­ji­ma, neus­pje­si­ma, melan­ko­li­jom, zbu­nje­noš­ću, nadom i apsur­di­ma. Kroz rado­ve i izlož­bu temat­ski se prov­la­če nijan­si­ra­na pro­miš­lja­nja o masku­li­ni­te­tu u ras­po­nu od egzis­ten­ci­jal­ne boli do agre­siv­ne geopo­li­ti­ke, koja uklju­ču­je i dan­sku kolo­ni­ja­li­za­ci­ju umjet­ni­ko­ve domo­vi­ne, Islanda. Izložba zapo­či­nje ispred glav­nog ula­za gdje posje­ti­te­lji naila­ze na šest meta­ra visok spo­me­nik s nat­pi­som “Epic Waste of Love and Understanding”. Spomenik s nazi­vom izlož­be, izgra­đen je od drve­ta i ima nepo­gre­šiv karak­ter kaza­liš­ne sce­no­gra­fi­je, opo­na­ša­ju­ći kla­sič­ni spo­me­nik nekom hero­ju ili doga­đa­nju. Ipak, umjes­to toga, Kjartansson je podi­gao spo­me­nik “epskom rasi­pa­nju lju­ba­vi i razu­mi­je­va­nja”, što je fra­za koja je izvor­no nas­ta­la tije­kom jed­ne ras­pra­ve izme­đu umjet­ni­ka i nje­go­ve supru­ge. S obzi­rom na monu­men­tal­ni oblik, to pred­stav­lja veli­ku poet­sku izja­vu o upe­čat­lji­vom rasi­pa­nju lju­ba­vi i empa­ti­je u kri­za­ma i suko­bi­ma, povi­jes­nim i sadaš­njim te u našim među­sob­nim odnosima.

Epic Waste of Love and Understanding, 2023 Foto: Louisiana – Poul Buchard / Brøndum & Co.

Širom priz­nat i cije­njen kao jedan od naj­uz­bud­lji­vi­jih i naj­z­na­čaj­ni­jih gla­so­va suvre­me­ne umjet­nos­ti, Ragnar Kjartansson rođen je 1976. u Reykjaviku na Islandu. On gle­da na zapad­nu kul­tu­ru s puno pri­vr­že­nos­ti i humo­ra, ali i kri­tič­ki, a lju­bav, iden­ti­tet, melan­ko­li­ja, muškost, moć i nemoć među sre­diš­njim su tema­ma koji­ma se bavi. Njegove video ins­ta­la­ci­je, per­for­man­si, crte­ži i sli­ke obje­di­nju­ju povi­jest fil­ma, glaz­be, vizu­al­ne kul­tu­re i knji­žev­nos­ti. Djela su mu pove­za­na pato­som i humo­rom, a sva­ko je pod dubo­kim utje­ca­jem kome­di­je i tra­ge­di­je kla­sič­nog kaza­li­šta. Kjartansson koris­ti repe­ti­tiv­nost u for­mi ponav­lja­nja nekog moti­va, sce­ne ili samo jed­ne stro­fe. Umjetnika zani­ma kako koli­či­na i/ili ponav­lja­nje mogu pro­mi­je­ni­ti zna­če­nje neke rad­nje ili izja­ve tije­kom odre­đe­nog vre­men­skog raz­dob­lja, a ovak­va upo­tre­ba dugo­traj­ne, repe­ti­tiv­ne izved­be kako bi isko­ris­tio kolek­tiv­ne emo­ci­je zaštit­ni je znak nje­go­ve umjet­nič­ke prak­se. Ravnoteža izme­đu egzis­ten­ci­jal­ne ili poli­tič­ke ozbilj­nos­ti i povr­š­nog kli­še­ja daje nje­go­vim dje­li­ma pre­ciz­nu, ali i potres­nu višeznačnost.

Installationsfoto, Foto: Louisiana – Poul Buchard / Brøndum & Co.

Ragnar Kjartansson stva­ra odre­đe­no polje nape­tos­ti izme­đu tra­ge­di­je i kome­di­je i čes­to nas nasmi­je, ali i ras­pla­če kao, pri­mje­ri­ce u cik­lu­su “Me and My Mother”. U ovom videu Kjartanssona i nje­go­vu maj­ku, glu­mi­cu Guðrun Àsmundsdóttir, gle­da­mo kako sto­je jed­no uz dru­go u pet krat­kih sce­na snim­lje­nih u raz­ma­ku od po pet godi­na počev­ši od 2000-te. U sva­koj od tih sce­na, Àsmundsdóttir plju­ne svom sinu u lice. To ponav­lja­nje stva­ra osje­ćaj apsur­da i dubo­kog zna­ča­ja, no vre­men­ski pomak tako­đer pozi­va na sen­ti­men­tal­ni­ji pris­tup pote­ško­ća­ma u odno­su maj­ke i sina. Teme saz­ri­je­va­nja i sta­re­nja, a time i tuge i bri­ge, pos­ta­ju dio temelj­nog sadr­ža­ja dje­la. Kjartansson je jed­nom ust­vr­dio: “Ponavljaj stva­ri i onda to pos­ta­je duhov­no. To sam naučio još kao mla­di minis­trant”, a nakon stan­ke, dodao: “Ne kažem da sam duhov­na osoba”.

 

 

Vladajući mnoš­tvom žan­ro­va, medi­ja i ulo­ga, Kjartansson dje­lu­je kao reda­telj i glaz­be­nik, komi­čar i showman, kri­ti­čar i vizu­al­ni umjet­nik. Višekanalna video ins­ta­la­ci­ja “The Visitors” iz 2012. jed­no je od Kjartanssonovih naj­poz­na­ti­jih dje­la koje je bri­tan­ski list The Guardian pro­gla­sio naj­bo­ljim umjet­nič­kim dje­lom 21. sto­lje­ća opi­su­ju­ći ga kao: čudes­no, kraj­nje uvjer­lji­vo i hip­no­tič­ko. Ovaj tako mito­lo­gi­zi­ran rad zapra­vo je vide­oins­ta­la­ci­ja na devet ekra­na u kojoj vidi­mo glaz­be­ni­ke koji se nala­ze u raz­li­či­tim soba­ma, ali svi­ra­ju i pje­va­ju isto­vre­me­no istu pje­smu i sve to tra­je pre­ko sat vre­me­na. Glazbenici su pove­za­ni pre­ko slu­ša­li­ca, a dje­lo je snim­lje­no u jed­nom kadru u veli­koj, povi­jes­noj far­mi Rokeby u ame­rič­koj drža­vi New York. Kjartanssona vidi­mo kako sa slu­ša­li­ca­ma na gla­vi leži u kadi punoj vode i svi­ra gita­ru i pje­va, a sti­ho­vi se sas­to­je od tek­s­to­va islan­d­ske umjet­ni­ce Ásdís Sifa Gunnarsdóttir, s kojom je Kjartansson rani­je bio u vezi. U tek­s­tu i glaz­bi pos­to­ji nes­kri­ve­ni melan­ko­lič­ni ton koji odgo­va­ra ozra­čju proš­le sla­ve koji pro­ži­ma pati­nu pros­to­ra u kome glaz­be­ni­ci borave.

 

 

Svijet i sva­kod­nev­ni život spo­je­ni su u ins­ta­la­ci­ji  “Guilt and Fear” naprav­lje­noj od sto­ti­na por­cu­lan­skih posu­di­ca za sol i papar s nat­pi­som “Krivnja” i “Strah”. Skulptorska monu­men­tal­nost i emo­ci­je suže­ne su na for­mat bla­go­va­on­skog sto­la u osnov­nim, naj­ba­nal­ni­jim zači­ni­ma koje koris­ti­mo u živo­tu. Rad se teme­lji na per­cep­ci­ji domi­nant­nog ras­po­lo­že­nja kriv­nje i stra­ha koje se brzo pro­ši­ri­lo pomo­ću gomi­le glo­bal­nih doga­đa­ja: pan­de­mi­je koro­na­vi­ru­sa, MeToo pokre­ta, kul­tu­re otka­zi­va­nja, kri­ti­ke povi­jes­nih hero­ja i spo­me­ni­ka, pos­t­ko­lo­ni­jal­nih obra­ču­na, poli­tič­ke mani­pu­la­ci­je i šire­nja stra­ha, ras­pra­va o rodu i iden­ti­te­tu, kli­mat­ske kri­ze i rat­nih događanja.

Installationsfoto, Foto: Louisiana – Poul Buchard / Brøndum & Co.

Među novi­jim rado­vi­ma na izlož­bi je i “No Tomorrow”, kale­ido­skop­ski balet za gita­ru nas­tao u surad­nji Kjartanssona, kore­ograf­ki­nje Margrét Bjarnadóttir i glaz­be­ni­ka Brycea Dessner. Nalazimo se u sre­di­štu prste­na od šest veli­kih ekra­na, a ple­sa­či kru­že oko nas u nape­toj kore­ogra­fi­ji. Djelo ima oči­te kori­je­ne u žan­ru mju­zik­la, koji je pro­c­vje­tao u Sjedinjenim Državama tije­kom depre­si­je koja je usli­je­di­la nakon slo­ma Wall Streeta 1929. Među nje­go­vim naj­z­na­čaj­ni­jim pri­mje­ri­ma su spek­ta­ku­lar­ni rado­vi ame­rič­kog reda­te­lja Busbyja Berkeleya i deko­ra­tiv­ne kore­ogra­fi­je ple­sa­či­ca u iden­tič­nim kos­ti­mi­ma. Ovaj zabav­ni i vizu­al­no buj­ni žanr cvje­tao je dalje dok je svi­jet bio u ratu tije­kom 1940-ih. Stihovi su kolaž reče­ni­ca iz pri­je­vo­da erot­skog knji­žev­nog kano­na: nešto iz pri­po­vi­jet­ke “Nema sutra” fran­cu­skog knji­žev­ni­ka Vivant Denona, dru­gi od antič­ke pjes­ni­ki­nje Sapfo. To je lije­po dje­lo, puno nade, a isto­vre­me­no tri­vi­jal­no i tuž­no. “Oh babe, no tomor­row”, pje­va­ju žene iskre­no i s naj­ve­ćom utemeljenošću.

Installationsfoto, Foto: Louisiana – Poul Buchard / Brøndum & Co.

U svim nave­de­nim pri­mje­ri­ma i drug­dje, sva­ko ponav­lja­nje ima malo dru­ga­či­ju funk­ci­ju od pret­hod­nog, a u sva­kom radu pris­tup i uči­nak su malo dru­ga­či­ji. Očitu sati­ru zamje­nju­je žar koji se pola­ko pre­poz­na­je pri­je nego ponov­no nes­ta­ne u korist nečeg neo­dre­đe­ni­jeg. U svo­jim dje­li­ma Ragnar Kjartansson koris­ti mnoš­tvo refe­ren­ci: povi­jes­nih, umjet­nič­kih, knji­žev­nih, poli­tič­kih i pop kul­tur­nih, koje pro­iz­la­ze iz nje­go­va radoz­na­log bav­lje­nja s našim suoča­va­njem sa svi­je­tom. Što on ukrat­ko objaš­nja­va govo­re­ći: „Jednostavno sam pot­pu­no zadiv­ljen svi­je­tom i svom nje­go­vom mis­tič­nom lje­po­tom i mis­tič­nim nasi­ljem”. A kri­ti­čar Kristoffer Jul-Larsen govo­re­ći o ovoj izlož­bi kons­ta­ti­ra: “Ako pola­zi­mo od ide­je da je rele­vant­nost situ­acij­ska, dok je kva­li­te­ta bez­u­vjet­na i apso­lut­na, tada se s raz­lo­gom može­mo usu­di­ti reći da je ova umjet­nost uzor­na: prik­lad­no kri­tič­na (da, čak i ako nije jas­no kamo je kri­ti­ka usmje­re­na), prik­lad­no tran­s­gre­siv­na (ne pre­vi­še), prik­lad­no samo­s­vjes­na (u veli­koj mje­ri) i pri­mje­re­no pre­oku­pi­ra­na moći i nemo­ći umjetnosti”.