VIVA ARTE VIVA – PONOVNI PRONALAZAK HUMANIZMA 57. Bijenala u Veneciji

U pro­gra­mu glav­ne izlož­be koju je pod nazi­vom VIVA ARTE VIVA osmis­li­la umjet­nič­ka rav­na­te­lji­ca Christine Macel, fran­cu­ska povjes­ni­čar­ka umjet­nos­ti, sudje­lu­je 120 umjet­ni­ka iz 51 drža­ve (među nji­ma nala­zi se i nedav­no pre­mi­nu­li Mladen Stilinović). Iako će se u ovom tek­s­tu podrob­ni­je pri­ka­za­ti samo glav­na izlož­ba tre­ba pono­vi­ti da se u pro­gra­mu naci­onal­nih pred­stav­lja­nja ove godi­ne pri­ja­vi­lo 84 zema­lja sa svo­jim umjet­nič­kim pro­gra­mi­ma, dok se u Hrvatskom pavi­ljo­nu pred­stav­lja­ju ins­ta­la­ci­je Tine Gverović i Marka Tadića pre­ma izbo­ru kus­to­si­ce izlož­be Branke Benčić.

Paolo Baratta, direk­tor Bijenala objaš­nja­va da Christine Macel pozi­va na izlož­bu ins­pi­ri­ra­nu huma­niz­mom koja nije foku­si­ra­na na neki umjet­nič­ki ide­al niti je odli­ku­je posve­ta čovje­čans­tvu koje domi­ni­ra svo­jim oko­li­šem. Ovaj huma­ni­zam, putem umjet­nos­ti, sla­vi ljud­sku spo­sob­nost da izbjeg­ne domi­na­ci­ju sila koje vla­da­ju svje­tov­nim, a koje bi mogle, kad bi im se dopus­ti­lo, na nega­ti­van način dje­lo­va­ti na ljud­sku dimen­zi­ju. U ovoj vrsti huma­niz­ma, suvre­me­ni umjet­nič­ki čin je čin otpo­ra, oslo­bo­đe­nja i plemenitosti.

Christine Macel izjav­lju­je kako danas, u svi­je­tu pre­pu­nom suko­ba i šoko­va, umjet­nost pred­stav­lja pos­ljed­nju lini­ju obra­ne za reflek­si­ju, indi­vi­du­al­no izra­ža­va­nje, slo­bo­du i pos­tav­lja­nje fun­da­men­tal­nih pita­nja. Umjetnost je zad­nja utvr­da, vrt kojeg tre­ba uzga­ja­ti iznad i onkraj svih tren­do­va i osob­nih inte­re­sa. Ona sto­ji kao jas­no arti­ku­li­ra­na alter­na­ti­va indi­vi­du­aliz­mu i rav­no­duš­nos­ti. Uloga, glas i odgo­vor­nost umjet­ni­ka unu­tar okvi­ra suvre­me­nih ras­pra­va je važ­ni­ja nego ikad rani­je. Upravo unu­tar i pomo­ću tih indi­vi­du­al­nih ini­ci­ja­ti­va, svi­jet sutraš­nji­ce popri­ma oblik koji, iako neja­san, umjet­ni­ci bolje nas­lu­ću­ju od bilo koga dru­gog. Izložba VIVA ARTE VIVA pred­stav­lja usklik, stras­tve­ni povik za umjet­nost i polo­žaj umjetnika.

Izložba je kon­ci­pi­ra­na tako da kroz devet pavi­ljo­na pred­stav­lja devet poglav­lja ili umjet­nič­kih zajed­ni­ca. Ovih devet epi­zo­da pri­po­vi­je­da­ju pri­ču koja je čes­to diskur­ziv­na i povre­me­no para­dok­s­na, s zaobi­la­že­nji­ma koja reflek­ti­ra­ju kom­plek­s­nost svi­je­ta, višes­tru­kost pris­tu­pa i širo­ku raz­no­li­kost prak­si. Izložba je zamiš­lje­na kao iskus­tvo, eks­tro­vert­ni pokret pre­ma zajed­nič­kom pros­to­ru onkraj defi­ni­ra­nih dimen­zi­ja i pre­ma ide­ji poten­ci­jal­nog neo-huma­niz­ma. Izložba VIVA ARTE VIVA nas­to­ji pre­ni­je­ti pozi­tiv­nu i poten­ci­jal­nu ener­gi­ju koja iako se usmje­ra­va na mla­đe umjet­ni­ke, ponov­no otkri­va one koji su otiš­li pre­ra­no ili one koji su još uvi­jek pri­lič­no nepoz­na­ti una­toč važ­nos­ti nji­ho­vog rada. Izložba koja kre­će od sre­diš­njeg pavi­ljo­na na Giardinima otkri­va svo­ju pre­mi­su ili dija­lek­ti­ku koja uklju­ču­je cje­li­nu suvre­me­nog druš­tva, izvan samog umjet­ni­ka i upu­ću­je na orga­ni­za­ci­ju druš­tva i nje­go­vih vrijednosti.

Umjetnost i umjet­ni­ci su u sre­di­štu izlož­be koja poči­nje u prvom “Paviljonu umjet­ni­ka i knji­ga” pre­is­pi­ti­va­njem nji­ho­vih prak­si, nači­nom na koji stva­ra­ju umjet­nost, na pola puta izme­đu doko­nos­ti i dje­lo­va­nja, opre­ku izra­že­nu u anti­ci parom oti­um i nego­ti­um odnos­no rad i doko­li­ca. Ovaj dio izlož­be sagle­da­va nači­ne kako biti umjet­nik, dobre i loše raz­lo­ge za “stva­ra­nje umjet­nos­ti”, gle­da­ju­ći tako­đer – s pri­zvu­kom sar­kaz­ma – na sam umjet­nič­ki milje. Ovaj pavi­ljon pru­ža uvid u umjet­nič­ke stu­di­je, od kojih neki nali­ku­ju na ure­de, a dru­gi na skla­di­šta ili co-wor­king mjes­ta. Umjetnički stu­di­ji više nisu mjes­ta nami­je­nje­na za intros­pek­tiv­na i osam­lje­na istra­ži­va­nja. Neki su pos­ta­li veli­ki labo­ra­to­ri­ji koji tra­že raz­no­li­ke vje­šti­ne i uspos­tav­lja­ju odre­đe­nu hije­rar­hi­ju. Nema više “tvor­ni­ce” već samo radi­oni­ce izgra­đe­ne oko zajed­nič­kog živo­ta sa zajed­nič­kim kva­li­fi­ka­ci­ja­ma i hori­zon­tal­nom, među­sob­no pove­za­nom orga­ni­za­ci­jom, vra­ta stu­di­ja su zapra­vo širom otvo­re­na jav­noj sfe­ri. Materijalni i duhov­ni svje­to­vi umjet­ni­ka otkri­va­ju se u ovom pavi­ljo­nu, poseb­no kroz nji­hov odnos s knji­ga­ma, tek­s­to­vi­ma i zna­njem u naj­ši­rem smis­lu, što je tema koja se ponav­lja u dje­li­ma neko­li­ci­ne umjet­ni­ka. U doba koje se opi­su­je kao post-inter­net­sko odnos izme­đu umjet­ni­ka i pisa­ne rije­či obo­ga­ću­je se novim zna­če­nji­ma. Ambivalentnost umjet­ni­ka pre­ma pisa­noj rije­či, a poseb­no u odno­su na zna­če­nje, pre­dvi­đa dubo­ku tran­sfor­ma­ci­ju u pogle­du jezi­ka, zna­nja, sred­sta­va za pris­tup zna­nju i nje­nog mjes­ta u druš­tvu. U među­vre­me­nu umjet­nik se nas­tav­lja defi­ni­ra­ti u odno­su na povi­jest umjet­nos­ti, baš kao što je uvi­jek činio.

Nakon ovog pavi­ljo­na, izlož­ba se dalje razvi­ja, organ­ski pozi­va­ju­ći posje­ti­te­lje na iskus­tve­no puto­va­nje iz nutri­ne do besko­nač­nos­ti. “Paviljon rados­ti i stra­ho­va” istra­žu­je odnos izme­đu poje­din­ca i vlas­ti­te egzis­ten­ci­je, nje­go­vih emo­ci­ja i osje­ća­ja, pos­to­je­ćih ili onih koje tek stva­ra. U svi­je­tu kojeg tre­su suko­bi, rato­vi i sve veće nejed­na­kos­ti – što dovo­di do popu­liz­ma i anti­eli­tiz­ma, subjek­tiv­ni osje­ća­ji ponov­no izla­ze na povr­ši­nu – više nego ikad. To nas pri­si­lja­va da ponov­no raz­mo­tri­mo ljud­sko biće, ne samo kao razum­no biće spo­sob­no za izgrad­nju novog, slo­bod­nog i brat­skog svi­je­ta, već tako­đer kao ono koje se bori sa svo­jim impul­si­ma i emo­ci­ja­ma, uklju­ču­ju­ći i one manje ple­me­ni­te poput stra­ha, tje­sko­be ili agre­si­je. Ranjiva i krh­ka osob­nost izla­zi na vidje­lo, a novi osje­ćaj otu­đe­nos­ti zbog pri­sil­ne migra­ci­je ili masov­nog nad­zo­ra, osje­ća­ja zabo­ra­va, dis­tor­zi­je i sus­pen­zi­je dobi­va zamah. U isto vri­je­me, neko­li­ci­na umjet­ni­ka raz­miš­lja o poje­din­cu u nje­go­voj naj­pri­vat­ni­joj dimen­zi­ji, o svo­jim odno­si­ma s bliž­nji­ma ili veza­ma sa zem­ljom podri­je­tla. Neki umjet­ni­ci za rje­ša­va­nje tak­vih osje­ća­ja melan­ko­li­je i otu­đe­nja pri­bje­ga­va­ju, na pri­mjer, znans­tve­noj fan­tas­ti­ci ili crta­nom fil­mu. Oni ponov­no pri­sva­ja­ju sebe, svo­je tije­lo i emo­ci­je, kao pre­čes­to zabo­rav­ljen izvor i dom naših mis­li. Ponovni pro­na­la­zak huma­niz­ma se sto­ga teme­lji na razu­mu, a dale­ko od toga da ih izo­li­ra, on se pove­zu­je sa stvar­noš­ću emocija.

Slijedeći je “Paviljon Zajednice” s kojim zapo­či­nje dio izlož­be u Arsenalu, a tiče se rada umjet­ni­ka koji istra­žu­ju poj­mo­ve svi­je­ta i nači­ne izgrad­nje zajed­ni­ce, tako da istak­nu indi­vi­du­ali­zam i osob­ni inte­res. Ta je tema poseb­no istak­nu­ta u povi­jes­ti suvre­me­ne umjet­nos­ti od kas­nih 1960-ih pre­ko 1970-ih, ali je i dalje jed­na­ko rele­vant­na, iako uma­nje­na sla­bos­ti­ma i gubit­kom ilu­zi­ja uto­pij­skih sno­va. Antropološki aspekt se poseb­no nagla­ša­va, s nizom povi­jes­nih rado­va na temu svi­je­ta zajed­ni­ce kao zajed­nič­kog naziv­ni­ka bez obzi­ra na ide­olo­gi­ju, a neko­li­ci­na umjet­ni­ka je, u raz­li­či­tim opse­gu, čak pri­hva­ti­lo par­ti­ci­pa­tiv­ni pris­tup kao rekur­ziv­ni način rada. Drugi, još ambi­va­lent­ni­ji rado­vi, izra­ža­va­ju žalje­nje zbog gubit­ka zajed­ni­ce kao i svo­ju čež­nju, iako pone­kad s osje­ća­jem bez­iz­laz­nos­ti. Kako izgra­di­ti zajed­ni­cu u svi­je­tu koji nije uspio ostva­ri­ti svo­je pro­jek­te jed­na­kos­ti i brat­stva, osim poku­ša­va­ju­ći, tu i tamo, na mikro­po­li­tič­koj razi­ni stvo­ri­ti uvje­te za nove mogućnosti?

Slično tome, “Paviljon Zemlje” usmje­ren je na zašti­tu oko­li­ša, živo­tinj­skih i pla­ne­tar­nih uto­pi­ja, opa­ža­nja i sno­va. Od zajed­nič­kih uto­pi­ja koje pod­sje­ća­ju na eko­lo­ške ili ezo­te­rič­ne ide­je tipič­ne za 1970-te do tre­nut­nih teori­ja o pove­za­nos­ti kli­mat­skih i kapi­ta­lis­tič­kih stra­te­gi­ja, kao i indi­vi­du­al­nih fik­sa­ci­ja, sve pri­zi­va­ju kako radost tako i dubo­ki osje­ćaj melan­ko­li­je. Neke uto­pi­je vra­ća­ju se na počet­ke eko­lo­gi­je i inter­pre­ti­ra­ju umjet­nič­ko dje­lo u pro­ši­re­nom okvi­ru kao ono koje dopi­re do oko­li­ša i samog živo­ta. Uz sus­tav­no odba­ci­va­nje svi­je­ta indi­vi­du­aliz­ma i sje­di­lač­kog nači­na napret­ka, neki umjet­ni­ci nas­tav­lja­ju dje­lo­va­ti na rubo­vi­ma umjet­nič­kog sus­ta­va, dok dru­gi pri­po­vi­je­da­ju o pre­vi­ra­nji­ma svog oko­li­ša. Pitanja ener­get­ske konver­zi­je i indus­trij­ske tran­sfor­ma­ci­je kao i eks­plo­ata­ci­je resur­sa našeg pla­ne­ta, ana­li­zi­ra­ju se kroz povi­jes­nu priz­mu pogo­to­vo jer se odno­se na kolo­ni­jal­nu povi­jest. Ova pita­nja pro­ži­ma­ju dje­la mno­gih umjet­ni­ka, kom­bi­ni­ra­ju­ći nos­tal­gi­ju i osje­ćaj nepoz­na­te budućnosti.

“Paviljon tra­di­ci­ja” pod­sje­ća nas na obi­ča­je koji su bili odba­če­ni tije­kom pro­s­vje­ti­telj­stva 18. sto­lje­ća i kas­ni­je seku­lar­ne moder­nos­ti, a koji se ponov­no pojav­lju­ju u naj­go­rem smis­lu, naime u obli­ku fun­da­men­ta­liz­ma i kon­zer­va­ti­viz­ma. No una­toč mno­gim okli­je­va­nji­ma kao iskus­tva i dije­la Moderne i nje­ne vje­re u pro­jekt novog čovje­ka, u pos­ljed­njih tri­de­set godi­na u umjet­nič­kom podru­čju dana je pri­li­ka za pro­pi­ti­va­nje tra­di­ci­je, ne više s gle­di­šta obi­ča­ja i pona­ša­nja, čes­to pove­za­nih s reli­gi­jom ili mora­lom, već kroz priz­mu dija­lo­ga izme­đu proš­log i sadaš­njeg. U pos­ljed­njih neko­li­ko godi­na vidje­li smo mnoš­tvo umjet­ni­ka koji istra­žu­ju ne samo suvre­me­nu ili nedav­nu povi­jest, već i dalju proš­lost, kao da su potak­nu­ti groz­ni­com arhe­olo­gi­je, isko­pa, rein­ter­pre­ta­ci­je i ponov­nog otkri­va­nja. Znak nes­ta­bil­nih vre­me­na, isk­va­ren osje­ća­jem pro­hu­ja­le ere koja se otva­ra pre­ma novim vri­jed­nos­ti­ma, umjet­nost poni­re u dav­no minu­le povi­jes­ne refe­ren­ce i ape­li­ra na zako­ni­tost, ponov­no rođe­nje i otkrivanje.

U “Paviljonu Šamana”, mno­gi umjet­ni­ci pot­pi­su­ju defi­ni­ci­ju umjet­ni­ka kao “šama­na”, ali ima i onih koji pos­ta­ju “misi­ona­ri”, kao po Duchampovoj defi­ni­ci­ji, povu­če­ni unu­tar­njom vizi­jom. Taj lik, koji je Joseph Beuys napra­vio idi­osin­kra­tič­nim, i od kojeg se tek neko­li­ci­na uspje­la opo­ra­vi­ti, a uglav­nom – u retros­pek­ti­vi – pod­ci­je­njen, popri­ma danas, u vri­je­me kada više nego ika­da pos­to­ji potre­ba za bri­gom i duhov­noš­ću, novu dimen­zi­ju. Ova duhov­na pre­kret­ni­ca, karak­te­ri­zi­ra­na bri­gom za dru­ge i medi­ta­ci­jom, pozi­va se na raz­li­či­te filo­zo­fi­je, naro­či­to budi­zam ili sufi­zam. Drugi umjet­ni­ci nas­to­je egzor­ciz­mom i pro­čiš­će­njem, u pos­t­ko­lo­ni­jal­nom kon­tek­s­tu – a pos­te­ri­ori, pro­tje­ra­ti isko­ri­šta­va­nje i rop­s­tvo. Otkriće pri­ča ili per­for­man­sa koji pod­sje­ća­ju na tera­pe­ut­ske obre­de ilus­tri­ra tež­nju pre­ma sve­tom, što je ključ­no obi­ljež­je počet­ka 21. sto­lje­ća, iako bez ikak­vih vjer­skih digre­si­ja. Umjetnički i poli­tič­ki dopri­nos poku­ša­va tran­s­cen­di­ra­ti ruše­vi­ne proš­los­ti i rane sadaš­njos­ti, tonom koji nije izu­zet od zaigra­nos­ti, pone­kad mate­ri­jal­ne, a kod dru­gih ironično.

“Dionizijski pavi­ljon” sla­vi žen­sko tije­lo i sek­su­al­nost, život i zado­volj­stvo s radoš­ću i smis­lom za humor, a pred­stav­lja broj­ne rado­ve raz­li­či­tih umjet­ni­ca. Crteži, kos­ti­mi, geome­trij­ske sli­ke s erot­skim lini­ja­ma, organ­ske skul­p­tu­re i foto­gra­fi­je ponov­no otkri­va­ju pred­sta­vu žen­skog tije­la, na koje se više ne  gle­da kroz požu­du, već iznu­tra ili s nje­go­vih rubo­va. Ovaj pavi­ljon je him­na sen­zu­al­nos­ti i pijans­tvu, u kom­bi­na­ci­ji s glaz­bom, ple­som, pje­va­njem i tran­som kao nači­nom za pris­tup ovoj dimen­zi­ji, gdje se novo sta­nje svi­jes­ti čini mogućim.

“Paviljon boja” pod­sje­ća da pre­ma neuroz­nans­tve­nim stu­di­ja­ma, boje ne pos­to­je same po sebi, već su rezul­tat kog­ni­tiv­ne funk­ci­je i pro­ce­sa koji obav­lja­ju ljud­ski mozak i oči u pro­ce­su deši­fri­ra­nja stvar­nos­ti. Boje se na taj način čine oso­bi­to subjek­tiv­nim izvo­rom emo­ci­ja, što pozi­va na pre­is­pi­ti­va­nje rele­vant­nos­ti feno­me­no­lo­ških pris­tu­pa umjet­nos­ti. Uz sup­til­nu rav­no­te­žu izme­đu fine­se i tran­s­pa­rent­nos­ti, svje­tla i duhov­nos­ti, tak­til­nim iskus­tvom i vizu­al­nom eks­plo­zi­jom, pone­kad s antro­po­lo­škim, čak i poli­tič­kim kono­ta­ci­ja­ma, ovaj pavi­ljon se može opi­sa­ti kao “vatro­met” na kra­ju puto­va­nja kroz Arsenale gdje sva pita­nja pred­stav­lje­na u pret­hod­nim pavi­ljo­ni­ma dola­ze zajed­no kako bi pru­ži­li ono što bi se moglo opi­sa­ti kao “izvan­tje­les­no” iskus­tvo pri­je pos­ljed­njeg poglavlja.

Zadnji “Paviljon Vremena i Beskonačnosti” pos­tav­lja pita­nje: koji oblik ima meta­fi­zič­ki pris­tup umjet­nos­ti? Vrijeme kao tok stal­nih muta­ci­ja i pro­laz­nos­ti koje na kra­ju dovo­de do smr­ti, dola­zi u rado­ve umjet­ni­ka od 1970-ih, kada je kon­cep­tu­al­ni per­for­mans spo­jio mis­li o dulji­ni vre­me­na i neiz­bjež­nom padu. Reformuliran još od 1990-ih godi­na u vri­je­me “pre­zen­tiz­ma”, ili sus­pen­di­ra­nog vre­me­na i “hiper-tre­nu­tač­nos­ti”, pojam vre­me­na ponov­no se pojav­lju­je s novom meta­fi­zič­kom kva­li­te­tom, u bor­ge­zov­skom labi­rin­tu i spe­ku­la­ci­ja­ma o buduć­nos­ti koja je već ugra­đe­na u sadaš­njost ili ide­al­noj besko­nač­nos­ti. Suočen s vene­ci­jan­skom lagu­nom, umjet­nik nes­ta­je ili ponov­no pro­na­la­zi sebe kao “pobolj­ša­nog”, kroz moć hipnoze.

Osim glav­ne izlož­be VIVA ARTE VIVA bit­no je spo­me­nu­ti i tri poprat­na pro­jek­ta. Prvi pod nazi­vom “Otvoreni stol” (Tavola Aperta) odi­gra­vat će se sva­kog pet­ka i subo­te tije­kom šest mje­se­ci tra­ja­nja izlož­be. U ovom doga­đa­nju umjet­ni­ci su doma­ći­ni koji ugoš­ću­ju posje­ti­oce na nefor­mal­nom obje­du kako bi raz­go­va­ra­li o svom radu. Drugi je pro­jekt “Umjetničke prak­se” koji pred­stav­lja seri­ju krat­kih video mate­ri­ja­la koje su umjet­ni­ci sni­ma­li o sebi i svom nači­nu rada. Treći pro­jekt “Raspakiranje knjiž­ni­ce” ins­pi­ri­ran je ese­jom „Unpacking My Library: a Talk abo­ut Book Collecting“ Waltera Benjamina iz 1931. godi­ne i pru­ža umjet­ni­ci­ma pri­li­ku da sas­ta­ve lis­tu svo­jih omi­lje­nih knji­ga što je način da se bolje upoz­na­ju umjet­ni­ci, ali isto­vre­me­no izvor poti­ca­ja za publiku.

Novo, 57. izda­nje među­na­rod­ne izlož­be umjet­nos­ti u Veneciji otva­ra se za jav­nost 13. svib­nja, a tra­je do 26. stu­de­nog ove godine.

• 57. Bijenale u Veneciji
• Christine Macel
• VIVA ARTE VIVA