ILUMINACIJE 54. BIJENALE U VENECIJI

Do kra­ja naj­ve­će svjet­ske izlož­be suvre­me­ne umjet­nos­ti – vene­ci­jan­skog bije­na­la, otvo­re­ne počet­kom lip­nja dije­li nas nešto manje od dva mjeseca.

Ovogodšnje sta­tis­ti­ke ne bilje­že samo rekor­dan broj drža­va sudi­oni­ka i naci­onal­nih pavi­ljo­na kojih je 89, smje­šte­nih u Giardinima, Arsenalu ili izmje­šte­nih na dru­gim grad­skim loka­ci­ja­ma, već i rekor­dan broj posje­ti­te­lja. Kako bi se obo­ga­tio jese­nji dio pro­gra­ma, od počet­ka lis­to­pa­da orga­ni­zi­ra­ni su Meetings od art, niz susre­ta i raz­go­vo­ra o suvre­me­noj umjet­nos­ti na koji­ma sudje­lu­ju kri­ti­ča­ri, teore­ti­ča­ri, kus­to­si, filo­zo­fi itd – kako bi se bije­na­le u Veneciji pozi­ci­oni­ra­lo kao mjes­to dija­lo­ga otvo­re­no novim znanjima.

Referencijalni okvir sre­diš­nje izlož­be koja nosi nas­lov ILUMInacije, švi­car­ske povjes­ni­čar­ke umjet­nos­ti, kri­ti­čar­ke, teore­ti­čar­ke i kus­to­si­ce Bice Curiger širo­ko je pos­tav­ljen. Kreće se od tema svje­tlos­ti, povi­jes­ti, kon­cep­ta naci­ja, dok se poku­ša­va refe­ri­ra­ti i na ins­ti­tu­ci­onal­ni okvir samog bije­na­la sve do lite­rar­nih izvo­ra ili sred­njo­vje­kov­nih ilu­mi­ni­ra­nih rukopisa.

Propitivanje naci­onal­nih iden­ti­te­ta, inte­res je koji se išči­ta­va iz nje­go­va naslova.
Riječ ILUMInacije i tipo­graf­ski je obli­ko­va­na tako da uka­zu­je na dva dije­la od kojih se sas­to­ji, pred­stav­lja ter­min u kojem se spa­ja­ju riječ svje­tlost, i riječ naci­ja koja uka­zu­je na druš­tve­no-poli­tič­ku dimen­zi­ju, ali i na karak­ter samog bije­na­la struk­tu­ri­ra­nog kao pred­stav­lja­nje izlož­bi po naci­onal­nim paviljonima.
Bijenale u Veneciji kao svjet­ska izlož­ba suvre­me­ne umjet­nos­ti isti­če važ­nost naci­onal­nih pavi­ljo­na, a ta sta­ra for­mu­la, tvr­di Paolo Baratta, pred­sjed­nik Fundacije La Biennale di Venezia, zna­čaj­na je karak­te­ris­ti­ka vene­ci­jan­skog bije­na­la. U vri­je­me glo­ba­li­za­ci­je, omo­gu­ća­va nam uvid u indi­vi­du­al­ne geogra­fi­je, nas­tav­lja Baratta.
U okvi­ru sre­diš­nje izlož­be sudje­lu­je 83 umjet­ni­ka, a opti­mis­tič­na je sta­tis­ti­ka koja govo­ri o naj­ve­ćem bro­ju do sada uklju­če­nih mla­đih umjet­ni­ka, onih rođe­nih 60-ih i 70-ih godi­na, i to 32 umjet­ni­ka do 35 godi­na sta­ros­ti, kao i 32 uklju­če­ne umjetnice.

Parapaviljoni

Dvije su kus­to­ske ges­te – inter­ven­ci­je Bice Curiger obi­lje­ži­le su sre­diš­nju izlož­bu vene­ci­jan­skog bije­na­la – ILUMInacije.
Prva pred­stav­lja reali­za­ci­ju zna­ti­želj­no išče­ki­va­nih para-pavi­ljo­na, seci­fič­nih struk­tu­ra koje se for­mi­ra­ju kao pros­tor­na kons­truk­ci­ja izme­đu arhi­tek­tu­re i skul­p­tu­re, a koje je na poziv reali­zi­ra­lo četve­ro umjet­ni­ka raz­li­či­tih gene­ra­ci­ja i raz­li­či­tog bac­k­gro­un­da: Song Dong (Kina), Monika Sosnowska (Poljska), Oscar Tuazon (SAD) i Franz West (Austrija; ujed­no jedan od dobit­ni­ka Zlatnog lava za život­no djelo).

Ideja para-pavi­ljo­na poku­ša­va uspos­ta­vi­ti vezu sa povi­ješ­ću izlož­be, nje­zi­nim tra­di­ci­onal­nim struk­tu­ri­ra­njem putem naci­onal­nih pavi­ljo­na. Parapaviljonima je Bice Curiger broj naci­onal­nih pavi­ljo­na pove­ća­la za 4 pavi­ljo­na bez naci­je, indi­vi­du­al­na, inter­na­ci­onal­na mjes­ta za umjet­nost, koja ne mapi­ra­ju pos­to­je­će kon­tek­s­te geopolitike.

Para-pavi­ljo­ni kao mjes­to dija­lo­ga, surad­nje i kon­tek­s­tu­ali­za­ci­je rado­va umjet­ni­ka, zamiš­lje­ni su kako bi se dodat­no dina­mi­zi­rao pros­tor izlož­be, koja se ne bi razvi­ja­la samo sis­te­mom “doda­va­nja” i sla­ga­nja rado­va, već i nji­ho­vim pro­ži­ma­njem. Zamišljeni su kao pros­to­ri koji­ma je namje­ra izmi­je­ni­ti uobi­ča­jen line­aran ritam pos­ta­va, stvo­ri­ti spe­ci­fič­nu gra­ma­ti­ku izla­ga­nja, rede­fi­ni­ra­ju­ći pros­tor u kojem se nalaze.

Parapaviljoni na taj način čine izlož­bu u izlož­bi. Song Dong pre­no­si kuću iz Kine, Franz West kuhi­nju svo­jeg beč­kog sta­na, Oscar Tuazon kom­bi­ni­ra ele­men­te arhi­tek­tu­re i mini­ma­lis­tič­ke skul­p­tu­re, na tra­gu Gordona Matta Clarka. Parapaviljon Monike Sosnowske zvjez­do­li­ka je struk­tu­ra iznu­tra oblo­že­na tape­ta­ma, stva­ra­ju­ći osje­ćaj pri­vat­nos­ti. U pros­to­ri­ma koje zatva­ra­ju dija­go­nal­ni kra­ko­vi nala­ze se foto­gra­fi­je Davida Goldblatta i ins­ta­la­ci­ja Haroona Mirze, dobit­ni­ka Srebrnog lava za mla­dog umjetnika.

Drugu, manje uspješ­nu inter­ven­ci­ju pred­stav­lja uklju­či­va­nje tri plat­na – veli­ke pit­tu­re rene­san­s­nog maj­sto­ra Jacopa Tintoretta u cen­tral­ni pros­tor glav­nog izlož­be­nog pavi­ljo­na u Giardinima. Bice Curiger odlu­ku o uklju­či­va­nju Tintorettovog sli­kar­stva u pros­tor izlož­be suvre­me­ne umjet­nos­ti oprav­da­va isti­ču­ći umjet­ni­ko­vu neko­nven­ci­onal­nost, mani­ris­tič­ki inte­res za ino­va­ci­ju i eks­pe­ri­men­tal­ni pris­tup u okvi­ri­ma kodo­va rene­san­s­ne umjet­nos­ti, kao i nje­go­vo kori­šte­nje svje­tla u svr­hu dra­ma­ti­za­ci­je pri­zo­ra. Postavlja pita­nja o uki­da­nju gra­ni­ca izme­đu suvre­me­ne i povi­jes­ne umjet­nič­ke pro­duk­ci­je, i re-kon­tek­s­tu­ali­za­ci­ji Tinttoreta kao potre­bi o pose­za­nju za povi­jes­nim tema­ma. Međutim, isto tako ta se plat­na mogu doima­ti izmje­šte­no, kao da je net­ko pre­se­lio Tintoretta na pogreš­no mjesto.

Iluminacije nas neće odvi­še impre­si­oni­ra­ti, gle­da­ju se poput art faira, a pro­na­la­zi­mo rado­ve umjet­nič­kih vete­ra­na i vete­ran­ki, čes­tih gos­ti­ju broj­nih vene­ci­jan­skih bije­na­la poput Pippilotti Rist, Cindy Sherman, ili Sigmara Polkea, sve do zapa­že­nih mla­đih umjet­ni­ka Omera Fasta, Emily Wardill ili Cypriena Gaillarda.

Grand Prix – Zlatni lav za naj­bo­lji rad

Najbolji rad sre­diš­nje izlož­be je vide­oins­ta­la­ci­ja Sat/The Clock, remek dje­lo Christiana Marclaya, koji je zas­lu­že­no osvo­jio grand prix bije­na­la – Zlatnog lava za naj­bo­lji rad.

Prerađivanje” film­skog mate­ri­ja­la dugo­go­diš­nja je stra­te­gi­ja Christiana Marclaya, a Sat/The Clock, reali­zi­ran od tise­ću film­skih isje­ča­ka, i u tra­ja­nju od 24 sata u tom smis­lu sva­ka­ko pred­stav­lja vrhu­nac. Impresivno u tra­ja­nju, tre­ti­ra­nju film­skog i real­nog vre­me­na, budu­ći da sat pri­ka­zan na plat­nu u sva­kom tre­nut­ku pri­ka­zu­je toč­no vri­je­me, koli­či­ni, raz­no­li­kos­ti i savr­še­noj orkes­tra­ci­ji kori­šte­nog film­skog mate­ri­ja­la, u poima­nju fil­ma kao ulti­ma­tiv­nog medi­ja masov­ne kul­tu­re, posve­ta vre­me­nu u pro­jek­ci­ji Christiana Marclaya na pro­ma­tra­ča dois­ta dje­lu­je je apsorbirajuće.

Arhitektura i arhiv

Različiti nači­ni pre­is­pi­ti­va­nja poten­ci­ja­la arhi­va pos­ta­li su jed­nim od učes­ta­lih istra­ži­va­nja u okvi­ri­ma suvre­me­nih umjet­nič­kih praksi.
Njegova arti­ku­la­ci­ja kao druš­tve­ne i kul­tu­ral­ne for­me, pros­to­ra doku­men­ta i fik­ci­je, zatim kori­šte­nje vin­ta­ge teh­nič­ke opre­me, zas­ta­rje­lih film­skih pro­jek­to­ra, dia pozi­ti­va ili ure­đa­ja za pre­gle­da­va­nje mikro­či­po­va kao meta­fo­ra memo­ri­je i vre­me­na, pri­sut­ni su kako u rado­vi­ma umjet­ni­ka na cen­tral­noj izlož­bi tako i u onim pred­stav­lje­im u naci­onal­nim paviljonima.

Fotografskim i film­skim zapi­si­ma pre­is­pi­tu­ju se povi­jes­ne pozi­ci­je, pita­nja isti­ne, iden­ti­te­ta, memo­ri­je, tra­ume, gubit­ka, pris­tu­pa­ju­ći ide­ji arhi­va kao kri­tič­koj meto­do­lo­gi­ji kojom se kons­ti­tu­ira­ju zna­če­nja i okol­nos­ti diskur­sa rekon­tek­s­tu­ali­zi­ra­ju kroz sje­ća­nje. Još neko­li­ko bli­skih stra­te­gi­ja i inte­re­sa može­mo uoči­ti bilo da se radi o izlož­ba­ma u naci­onal­nim pavi­ljo­ni­ma ili rado­vi­ma pred­stav­lje­nim u okvi­ru sre­diš­nje izložbe.

Osim nave­de­nog inte­re­sa za arhiv kao kul­tu­ral­nu for­mu, vid­ljiv je kri­tič­ki i kon­cep­tu­alan inte­res za arhi­tek­tu­ru, kao mjes­to kri­tič­ke reflek­si­je, koji uklju­ču­je nara­ci­je koje se gra­de ne samo oko fizič­ke arhi­tek­tu­re pavi­ljo­na, povi­jes­ti i kon­tek­s­ta već i samog pros­to­ra i kon­cep­ta izlož­be kao i nji­ho­ve dekonstrukcije.
Arhitektura pos­ta­je dio kri­tič­kog diskur­sa, te sudje­lu­je u arti­ku­la­ci­ji onto­lo­škog i kul­tu­ro­lo­škog sta­tu­sa umjet­nič­ke pro­duk­ci­je. Kroz inte­res za arhi­tek­tu­ru, može­mo pri­mi­je­ti­ti kako se na neki način i tema “para­pa­vi­ljo­na” nas­ta­vi­la i u Giardinima, u pavi­ljo­ni­ma Velike Britanije, Austrije ili Nizozemske.

Nacionalni paviljoni

U pavi­ljo­nu Velike Britanije Mike Nelson gra­di sta­ru ori­jen­tal­nu kuće nado­ve­zu­ju­ći se na jedan rani­ji rad reali­zi­ran u Istanbulu, dok reali­za­ci­ja u Veneciji pove­zu­je ta dva sre­di­šta trgo­vi­ne i uka­zu­je na vezu isto­ka i zapa­da, u pros­to­ru kuće izgra­đe­ne od pro­na­đe­nih ili odba­če­nih mate­ri­ja­la, koja nas pod­sje­ća na neko dru­go mjes­to i vri­je­me. Umjetnik mla­đe gene­ra­ci­je Marcus Schinwald unu­traš­nji je pros­tor aus­trij­skog pavi­ljo­na pre­gra­dio u labi­rint bije­lih zid­nih plo­ha, u kojem kroz video pro­jek­ci­ju i arhi­tek­ton­ske struk­tu­re istra­žu­je odno­se tije­la i pros­to­ra, ne-moguć­nos­ti i tjeskobe.

Izraelska umjet­ni­ca koja živi u Amsterdamu, Yael Bartana u polj­skom je pavi­ljo­nu poka­za­la svo­ju video tri­lo­gi­ju koju čine Mary Koszmary (Noćna mora), Mur y wieza (Zid i kula), te Zamach (Ubojstvo) koja se razvi­ja oko fik­tiv­nog pokre­ta židov­skog pre­po­ro­da u Poljskoj, gdje kine­ma­tič­ki ele­men­ti i odno­si pros­to­ra i vre­me­na dopri­no­se stva­ra­nju nara­ti­va u funk­ci­ji kons­truk­ci­je naci­onal­nog identiteta.

Chance, kao kolo sre­će Christiana Boltanskog impre­si­van je meha­ni­zam, kine­tič­ka ins­ta­la­ci­ja gole­mih raz­mje­ra koja je zauze­la čitav pros­tor fran­cu­skog pavi­ljo­na. Boris Groys, kus­tos ruskog pavi­ljo­na pred­sta­vio je dje­lo­va­nje Andreja Monastyrskog, jed­nog od naj­z­na­čaj­ni­jih moskov­skih kon­cep­tu­al­nih umjet­ni­ka i gru­pe Kolektivna akci­ja, ute­me­lje­ne 1978.g.

Akcije u rural­nim pre­dje­li­ma, objek­ti, per­for­man­si, foto i video doku­men­ta­ci­ja pri­vre­me­nih i izved­be­nih rado­va, seri­je kon­cep­tu­al­nih foto­gra­fi­ja dio su umjet­nič­ke prak­se Monastyrskog i Kolektivne akcije.

Zlatni lav za naj­bo­lji naci­onal­ni pavi­ljon pri­pao je Njemačkoj koja se pred­sta­vi­la mul­ti­dis­ci­pli­nar­nom total­nom ins­ta­la­ci­jom Christopha Schlingensiefa, pre­mi­nu­log proš­le godi­ne, koja nje­mač­ki pavi­ljon pre­tva­ra u crk­vu, kao Fluxus Oratorio, hibrid cam­pa i eksperimenta.
Predstavljanje uklju­ču­je Schlingensiefov život i dje­lo dopu­nje­no kroz fil­mo­ve B este­ti­ke i uto­pij­ski pro­jekt sela u Burkini Faso.

Tom Gotovac aka Antonio G. Lauer i BADco

Ove godi­ne pros­tor za pred­stav­lja­nje hrvat­ske izlož­be bio je u Arsenalu, a izlož­ba Potrebno je živje­ti samo­uvje­re­no… gle­da­ju­ći kus­to­skog kolek­ti­va WHW koja je oku­pi­la rado­ve Antonija G. Lauera aka Toma Gotovca i BADco, inte­gri­ra­na je u pros­tor sre­diš­nje izložbe.

Koncepcija je zah­ti­je­va­la anga­ži­ra­no pro­ma­tra­nje, a izlož­ba se, kako navo­de kus­to­si­ce for­mi­ra­la oko “pro­ce­du­ra gle­da­nja, nači­na pro­ma­tra­nja i poli­ti­ka paž­nje, unu­tar i izvan konven­ci­ja izložbe”.
Okupljene su seri­je foto­gra­fi­ja (Polazivanje časo­pi­sa Elle, Cara Dušana 11), te poz­na­ti struk­tu­ral­ni (Prijepodne jed­nog fauna, S) i “kuć­ni”, pri­vat­ni fil­mo­vi Toma Gotovca i izved­be­ne site-spe­ci­fic video vinje­te BADco, u kom­plek­s­nu cje­li­nu, koja pomo­ću izlož­be­ne arhi­tek­tu­re stva­ra pri­vre­me­ni pros­tor izme­đu izmje­šte­nih zido­va bije­le koc­ke, gdje dija­go­na­la zida ras­tva­ra pros­tor čije gra­ni­ce i smi­sao ne funk­ci­oni­ra­ju pre­ma uobi­ča­je­nim konvencijama.
Smisao i zna­če­nje kons­ti­tu­ira­ju na gra­ni­ci pros­tor­nih odno­sa unu­tra – van, osvje­šta­va se kon­cept gle­da­nja i pro­ma­tra­nja, izla­ga­nja, te bije­le kocke.

Piše: Branka Benčić

• 54. bijenale u Veneciji
• Branka Benčić
• ILUMInacije
• Zlatni lav