Vijetnam u drugom planu

Generacijama koje su se rodi­le pri­je 3 – 4 deset­lje­ća (poput auto­ra ovog tek­s­ta) veza izme­đu ame­rič­kog fil­ma i Vijetnama čini se kao spo­na koja pos­to­ji odu­vi­jek. Normalno da je tako dugo­traj­na temat­ska opse­si­ja vijet­nam­skim rato­va­njem rezul­ti­ra­la broj­nim i kva­li­ta­tiv­nim dose­zi­ma raz­no­li­kim ostva­re­nji­ma. Bilo je tu pro­pa­gan­d­nih des­ni­čar­skih pam­fle­ta poput Wayneovih “Zelenih beret­ki”, kao i akcij­skih koma­da u koji­ma tra­ume vijet­nam­skog rata tje­ra­ju film­ske juna­ke na pote­ze nepri­lič­ne mir­no­dop­skim uvje­ti­ma (Kotcheffov “Rambo”). Zagriženi lje­vi­čar Oliver Stone naj­pri­je je reži­rao izvr­stan film o stra­da­nju u Vijetnamu (Vod smr­ti), pro­žet izrav­nim i bru­tal­nim rat­nim pri­zo­ri­ma, ali kas­ni­je nije mogao odo­lje­ti pate­tič­nom tre­ti­ra­nju rat­nog inva­li­da nakon povrat­ka u domo­vi­nu (Rođen 4. srp­nja). Vrhunac ame­rič­ke kine­ma­to­gra­fi­je u bav­lje­nju vijet­nam­skim tema­ma ipak su dva gran­di­oz­na fil­ma iz dru­ge polo­vi­ce 70-ih. Radnja “Lovca na jele­ne” odvi­ja se izme­đu gra­di­ća u ame­rič­koj pro­vin­ci­ji s pre­tež­no ukra­jin­skim dose­lje­ni­ci­ma i vijet­nam­skog boji­šta, pra­te­ći moral­nu i psi­ho­lo­šku tran­sfor­ma­ci­ju obič­nih pro­vin­cij­skih moma­ka. Pritom reda­telj Cimino ne osu­đu­je izrav­no ame­rič­ku voj­nu inter­ven­ci­ju, nego iscr­p­no pri­ka­zu­je razor­ne učin­ke rata na nje­go­ve pro­ta­go­nis­te, koji vari­ra­ju od nemo­guć­nos­ti vrše­nja nasi­lja nad živim bići­ma (Robert De Niro) do poto­nu­ća u ludi­lo (Christopher Walken). Coppolina “Apokalipsa danas” tako­đer izmi­če jed­nos­tra­noj osu­di vijet­nam­skog rata, budu­ći da nje­zi­na slo­že­na struk­tu­ra nudi puno više od toga. Willardova plo­vid­ba rije­kom u potra­zi za odbje­glim ame­rič­kim pukov­ni­kom Kurtzom (siže je pre­uzet iz Conradovog moder­nis­tič­kog roma­na “Srce tame”) razot­kri­va ljud­sku pod­lož­nost ata­vis­tič­kim pori­vi­ma i dose­že goto­vo antro­po­lo­šku dimen­zi­ju, što ne čudi budu­ći da je i sam Coppola priz­nao utje­caj Frazerovih dje­la. Motiv plo­vid­be kroz džun­glu mno­ge je aso­ci­rao na rani­je snim­lje­no Herzogovo remek-dje­lo “Aguirre, gnjev bož­ji”, a zanim­lji­vo je da se upra­vo taj nje­mač­ki reda­telj hrvat­skog podri­je­tla sre­di­nom proš­log deset­lje­ća poza­ba­vio i vijet­nam­skim ratom. U fil­mu “Bijeg u zoru” (Rescue Dawn) pra­ti ame­rič­kog pilo­ta (Christian Bale) sru­še­nog u akci­ji iznad Laosa, koji je nakon dugo­traj­nog i muč­nog zarob­lje­niš­tva uspio pobje­ći Vijetnamcima i vra­ti­ti se u ame­rič­ku bazu. Već tije­kom uvod­ne sek­ven­ce bom­bar­di­ra­nja vijet­nam­skog sela, čija uža­sa­va­ju­ća liri­ka budi aso­ci­ja­ci­je na zna­me­ni­tu sek­ven­cu heli­kop­ter­skog juri­ša uz zvu­ke Wagnera u “Apokalipsi danas”, pos­ta­je jas­no da su Herzogu vijet­nam­ska zbi­va­nja u dru­gom pla­nu. Njega ponaj­vi­še oku­pi­ra ljud­ska opse­si­ja lete­njem (na sni­ma­nju fil­ma “Aguirre, gnjev bož­ji” za dla­ku je izbje­gao smrt u avi­on­skoj nesre­ći), ali i bes­kraj­na fas­ci­na­ci­ja okrut­nom pri­ro­dom. Džungla se pri­tom, sa svo­jim insek­ti­ma, gma­zo­vi­ma, pija­vi­ca­ma i nepod­noš­lji­vom kli­mom, savr­še­no ukla­pa u Herzogovo poima­nje pri­ro­de kao poli­go­na za demons­tra­ci­ju kaosa i des­truk­ci­je. Najzad valja zaklju­či­ti da se veli­ki film­ski auto­ri nisu izrav­no bavi­li Vijetnamom, nego su ga koris­ti­li kao kuli­su za slo­je­vi­te pri­če o ljud­skom druš­tvu i pri­ro­di. Iako pos­ljed­njih godi­na nije bilo nat­pro­sječ­nih fil­mo­va vijet­nam­ske tema­ti­ke, nadaj­mo se da će još net­ko kre­nu­ti tim putem.

Elvis Lenić