Opservacije ljudskog stanja, snova naroda, trenutaka prolaznosti te distopijske vizije budućnosti

Izložba Laurie Anderson „Looking into a Mirror Sideways“ u Švedskoj (Moderna Museet, 01. 04. – 03. 09. 2023.)

Tekst Boris BOGUNOVIĆ • Fotografije iz arhiva muzeja Moderna Museet

04.05.2023.

• Moderna Museet, držav­ni je muzej moder­ne i suvre­me­ne umjet­nos­ti smje­šten na oto­ku Skeppsholmen u sre­di­štu Stockholma, a otvo­ren je 1958. “Looking into a Mirror Sideways” naziv je izlož­be legen­dar­ne figu­re ame­rič­ke avan­gard­ne umjet­nos­ti, eks­pe­ri­men­tal­ne glaz­be i neza­vis­ne kul­tu­re, Laurie Anderson, koja se u ovom muze­ju može vidje­ti do 3. rujna.

Laurie Anderson, out­si­de Moderna Museet, 2023 Photo: Mattias Lindbäck/Moderna Museet

 

Rođena 5. lip­nja 1947. Laurie Anderson je spi­sa­te­lji­ca, reda­te­lji­ca, skla­da­te­lji­ca, vizu­al­na umjet­ni­ca, i glaz­be­ni­ca. Stvorila je revo­lu­ci­onar­na dje­la koja obu­hva­ća­ju svje­to­ve umjet­nos­ti, kaza­li­šta, fil­ma i eks­pe­ri­men­tal­ne glaz­be. U počet­ku se obra­zo­va­la stu­di­ra­ju­ći violi­nu i kipar­stvo, ali je tije­kom 1970-ih u New Yorku pokre­nu­la niz umjet­nič­kih pro­je­ka­ta, poseb­no se foku­si­ra­ju­ći na pita­nja jezi­ka, teh­no­lo­gi­ju i vizu­al­ni ima­gi­na­rij. Postala je poz­na­ti­ja izvan svi­je­ta likov­ne umjet­nos­ti 1981. kad je nje­zi­na pje­sma “O Superman” dose­gla dru­go mjes­to na bri­tan­skoj ljes­tvi­ci sin­glo­va, a slje­de­će je godi­ne objav­ljen i nje­zin debi­tant­ski album “Big Science”. Ona se sma­tra jed­nom od pre­dvod­ni­ca elek­tron­ske glaz­be, a izu­mi­la je i neko­li­ko glaz­be­nih ure­đa­ja koje je koris­ti­la u svo­jim snim­ka­ma i per­for­man­si­ma. Anderson je 1992. upoz­na­la glaz­be­ni­ka Loua Reeda i s njim bila u bra­ku od trav­nja 2008. do nje­go­ve smr­ti 2013.

 

 

Početkom 1970-ih radi­la je kao uči­telj sli­ka­nja i likov­ni kri­ti­čar za časo­pi­se kao što je Artforum, a ilus­tri­ra­la je i dje­čje knji­ge, od kojih je prva bila pod nas­lo­vom “The Package”. Anderson je napra­vi­la broj­ne audio-vizu­al­ne ins­ta­la­ci­je, a tako­đer i dugo­me­traž­ne fil­mo­ve kao što su: “Home of the Brave” (1986), “Carmen” (1992) i “Hidden Inside Mountains” (2005), dok je “Heart of a Dog” (2015) pri­ka­zan u služ­be­noj selek­ci­ji film­skih fes­ti­va­la u Veneciji i Torontu.

 

 

Različiti dije­lo­vi nje­ne višes­tru­ke pro­duk­ci­je tvo­re tapi­se­ri­ju pri­po­vi­je­da­nja kao tka­nje sači­nje­no od opser­va­ci­ja ljud­skog sta­nja, sno­va naro­da, tre­nu­ta­ka pro­laz­nos­ti te dis­to­pij­ske vizi­je buduć­nos­ti. Poruka je izrav­na, ali sli­je­di sno­vi­tu logi­ku, čine­ći sva­kod­ne­vi­cu čud­nom i čudes­nom te bude­ći egzis­ten­ci­jal­na pita­nja kao što su: Gdje se nala­zi­mo? Što je vri­je­me? Tko pri­ča priču?

Laurie Anderson, Exhibition view, with pho­to seri­es Absent in the Present: Looking into a Mirror Sideways, 2023 Photo: Mattias Lindbäck/Moderna Museet

 

Izložbom u Moderna Museet Laurie Anderson istra­žu­je poten­ci­jal za pred­stav­lja­nje nara­ci­je u muzej­skom pros­to­ru kom­bi­ni­ra­ju­ći nove site-spe­ci­fic rado­ve s pro­bra­nim dje­li­ma iz nje­nog opu­sa, uklju­ču­ju­ći per­for­man­se, foto­gra­fi­je i video rado­ve. U neko­li­ko dje­la Anderson istra­žu­je pita­nja subjek­ta i iden­ti­te­ta, ulo­ge koje pre­uzi­ma­mo i koje su nam dane, pri­mje­ri­ce pre­ko nje­nog dje­da rođe­nog u Švedskoj. Pored toga ova izlož­ba slu­ži kao forum za fizič­ke mate­ri­ja­le i teh­ni­ke: sli­kar­stvo, skul­p­tu­ru, ana­log­nu foto­gra­fi­ju, zvuč­ne vrp­ce i film­ske tra­ke te nove digi­tal­ne svjetove.

Laurie Anderson, Exhibition view, Scroll, 2021 Artists’ book, AI-gene­ra­ted text from the Bible and from texts by the artist. Photo: Mattias Lindbäck/Moderna Museet

 

Anderson danas radi s novim umjet­nič­kim teh­no­lo­gi­ja­ma, kao što su vir­tu­al­na stvar­nost i umjet­na inte­li­gen­ci­ja, ali se jed­na­ko koris­ti bez­vre­men­skim izra­ža­ji­ma kao što su glas, sli­ka ili crtež uglje­nom. U sve­mu tome, slu­ša­nje, jezik i pri­po­vi­je­da­nje ključ­ni su ele­men­ti nje­zi­ne inter­dis­ci­pli­nar­ne prak­se koja se pro­te­že od filo­zof­skih i osob­nih pro­miš­lja­nja sve do akti­vis­tič­kih inter­ven­ci­ja o goru­ćim poli­tič­kim tema­ma. Jezik, tvr­di Anderson, samos­tal­no je gene­ri­ra­ju­ći sus­tav koji nika­da ne kon­tro­li­ra­mo, a to je odnos u kojem kao da smo mi – ins­tru­ment kojeg jezik koris­ti. Današnja AI teh­no­lo­gi­ja može auto­mat­ski gene­ri­ra­ti pot­pu­no nove tek­s­to­ve iz širo­kog ras­po­na izvo­ra, vje­što opo­na­ša­ju­ći poje­di­nač­ni ton i stil. A ono što obli­ku­je naša sje­ća­nja i iden­ti­tet je način na koji bira­mo rije­či ili kako pri­po­vi­je­da­mo iskus­tva. U tom smis­lu, neki rado­vi na izlož­bi pred­stav­lja­ju nje­na rana iskus­tva koja su odre­di­la Andersonin sen­zi­bi­li­tet za moć rije­či. Takvi tre­nu­ci, koji mogu obli­ko­va­ti neči­ji život, pone­kad se opi­su­ju kao ver­ti­kal­no vri­je­me, blje­sak koji, čini se, kao da pro­di­re kroz sva osta­la iskus­tva poput oso­vi­ne koja pro­la­zi kroz naše line­ar­no iskus­tvo pro­to­ka vremena.

Laurie Anderson, Exhibition view with I’ll Be Your Mirror, 2023 Photo: Mattias Lindbäck/Moderna Museet

 

Reprezentativan izbor rado­va od 1970-ih do danas, na izlož­bi je nado­pu­njen pot­pu­no novim, site-spe­ci­fic pro­duk­ci­ja­ma raz­no­li­kih for­mi. Konceptualna umjet­nost, per­for­mans, ino­va­tiv­ni glaz­be­ni ins­tru­men­ti, sklad­be, scen­ske pred­sta­ve kao i akti­vis­tič­ka te poli­tič­ka umjet­nost izmje­nju­ju se i nado­pu­nju­ju kako pro­la­zi­te izlož­bom. Primjerice, u dje­lu “To the Moon” Laurie Anderson i Hsin-Chien Huang koris­te teh­no­lo­gi­ju vir­tu­al­ne stvar­nos­ti da nas pre­ba­ce izvan našeg uobi­ča­je­nog fizič­kog svi­je­ta i poša­lju na sno­vi­to, istra­ži­vač­ko puto­va­nje pre­ko zago­net­ne mje­se­če­ve površine.

Laurie Anderson & Hsin-Chien Huang, To the Moon, 2018 Virtual Reality ins­tal­la­ti­on, exhi­bi­ti­on view. Photo: Mattias Lindbäck/Moderna Museet

 

Reference na grč­ku mito­lo­gi­ju, knji­žev­nost, zna­nost, film i poli­ti­ku vizu­al­ni su blje­sko­vi u doživ­lja­ju koji nudi dru­ga­či­ju per­s­pek­ti­vu na našu još uvi­jek živu, ali ranji­vu pla­ne­tu. U tom pogle­du, Anderson je jed­nom rek­la: “Tehnologija je kao logor­ska vatra oko koje se okup­lja­mo da bi pri­ča­li svo­je pri­če”. Laurie Anderson je tako­đer rek­la da ona govo­ri kako bi razu­mje­la svi­jet. Njene pri­če izvi­ru iz vlas­ti­tih zapa­ža­nja i iskus­tva, ali tako­đer crpe­ći iz knji­žev­nih dje­la, mito­lo­gi­je i suvre­me­ne zna­nos­ti. Priča se može pro­ši­ri­ti i pos­ta­ti puna kaza­liš­na pro­duk­ci­ja, kao u slu­ča­ju nje­zi­ne naj­no­vi­je ope­re ARK čije su sce­ne u obli­ku pros­tor­nih ins­ta­la­ci­ja tako­đer pos­tav­lje­ne na ovoj izložbi.

Laurie Anderson, ARK – Commotion, 2023 Site spe­ci­fic drawing. Photo: Mattias Lindbäck/Moderna Museet

 

Sloboda, avan­tu­ra i luta­nje čes­te su teme u radu Laurie Anderson, od indi­vi­du­al­nog ljud­skog puto­va­nja limi­ti­ra­nog živo­tom i smr­ću, do pra­va na sre­ću uvr­šte­nog u ame­rič­ki Ustav. Čini se kao da lju­di ima­ju spo­sob­nost nepri­mjet­nog pre­la­ska izme­đu para­lel­nih svje­to­va, a da dois­ta nisu svjes­ni te tran­zi­ci­je kao u slu­ča­ju kad pre­la­ze iz sno­va u bud­nost ili dok se drže raci­onal­nog, znans­tve­nog svje­to­na­zo­ra isto­vre­me­no s duhov­nim uvjerenjima.