62. porečki ANNALE: NEW FUNDAMENTAL TENDENCIES

Ovogodišnji, 62. poreč­ki Annale bit će otvo­ren u čet­vr­tak, 14. srp­nja u 21 sat u Istarskoj sabor­ni­ci. Autor pro­jek­ta je Marinko Sudac, a kus­to­si­ca je Dorotea Fotivec Očić. U sklo­pu otvo­re­nja izlož­be, u 22 sata, pre­da­va­nje će odr­ža­ti Frieder Nake, jedan od pioni­ra kom­pju­ter­ske umjet­nos­ti i pro­fe­sor na Sveučilištu u Bremenu.

Referirajući se na jed­nu od naj­z­na­čaj­ni­jih poja­va unu­tar europ­ske pos­li­je­rat­ne umjet­nos­ti, pokret Nove ten­den­ci­je [New Tendencies] (Zagreb, 1961. – 1973.), i seri­ju pet izlož­bi pro­izaš­lih iz pokre­ta, Institut za istra­ži­va­nje avan­gar­de i autor pro­jek­ta Marinko Sudac sagle­da­va­ju kon­tekst stva­ra­nja unu­tar umjet­nič­kih gru­pa u raz­dob­lju nakon Drugog svjet­skog rata koje su dje­lo­va­le unu­tar raz­li­či­tih umjet­nič­kih sti­lo­va, od pro­gra­mi­ra­ne umjet­nos­ti, kiber­ne­ti­ke, raču­nal­ne, algo­ri­tam­ske, digi­tal­ne umjet­nos­ti i dru­gih. Izložbom se tako­đer otva­ra dija­log o umjet­nos­ti danas, onoj koja se stva­ra unu­tar rapid­no-mije­nja­ju­će teh­no­lo­ške stvar­nos­ti i novih sus­ta­va vrednovanja.

Promjena para­dig­me od samos­tal­nog umjet­ni­ka do gru­pa oso­bi­to je vid­lji­va tije­kom kas­nih 1950-ih i 60-ih godi­na. Zajedničko dje­lo­va­nje, u nekim slu­ča­je­vi­ma i pod mani­fes­ti­ma, odvi­ja se unu­tar vre­me­na zna­čaj­nog napret­ka zna­nos­ti i druš­tve­nih pri­li­ka. Kolektivno je dje­lo­va­nje, kako G. C. Argan tvr­di, tada pos­ta­lo „neo­p­hod­no u svim podru­čji­ma istra­ži­va­nja: u urba­nis­tič­kom pla­ni­ra­nju i zna­nos­ti, kao i u indus­tri­ji, pa zašto grup­no istra­ži­va­nje ne bi bilo mogu­će i u umjet­nos­ti?“ Takav pri­mjer nala­zi­mo u rado­vi­ma Grupe Uno (pred­stav­lje­na radom čla­na gru­pe Nate Frascà). Programirana umjet­nost (arte pro­gram­ma­ta), kojoj naziv daje Umberto Eco 1962., nas­ta­je sus­tav­nom raz­ra­dom stro­go odre­đe­nih numeričkih/matematičkih zako­ni­tos­ti. Slike pres­ta­ju biti poje­di­nač­na umjet­nič­ka dje­la, one pos­ta­ju jedi­ni­ce u seri­ja­ma kao pos­lje­di­ce ana­li­tič­ko­ga pro­ce­sa. Jedni od pred­stav­ni­ka te umjet­nos­ti su i umjet­nič­ki par Lucia di Luciano i Giovanni Pizzo, koji izla­žu i na izlož­bi Nova ten­den­ci­ja 3 1965. g. Njihovo se dje­lo­va­nje odvi­ja­lo unu­tar dvi­je umjet­nič­ke gru­pe – Gruppo 63 (uz Francesca Guerririja i Liu Drei) te Operativo R (uz Franca di Vita i Carla Carchiettija).

Gruppo Austria, pred­stav­lje­na je na izlož­bi čla­nom Jorritom Tornquistom, teore­ti­ča­rom boje, koji svo­je rado­ve teme­lji na toč­nim eks­pe­ri­men­ti­ma bojom, gus­to­ćom i jas­no­ćom te ana­li­zom kom­ple­men­tar­nih uči­na­ka. Richard Kriesche, dru­gi član gru­pe, u kata­lo­gu izlož­be Tendencije 4 prog­no­zi­ra jed­nu moguć­nost buduć­nos­ti umjet­nos­ti: „Budući zada­tak umjet­ni­ka mogao bi biti da ponu­di ‘osnov­ne ins­tru­men­te’ koji pod­li­je­žu slo­bod­noj mani­pu­la­ci­ji poje­din­ca. Nikakvo ‘goto­vo umjet­nič­ko dje­lo’, nego osnov­na iskus­tva okvir­ni su pro­gram za indi­vi­du­al­ne moguć­nos­ti i ostvarivanja.“

Sredinom 1960-ih jav­lja se i kom­pju­ter­ska umjet­nost, ona nas­ta­la i pot­po­mog­nu­ta tada novim teh­nič­kim dos­tig­nu­ći­ma i pro­ce­si­ma pro­gra­mi­ra­nja. Stvaratelji tih rado­va rijet­ko su aka­dem­ski umjet­ni­ci, a čes­to znans­tve­ni­ci, pro­gra­me­ri, kom­pju­ter­ski entu­zi­jas­ti. Stvaraju rado­ve, gra­fi­ke nas­ta­le upo­tre­bom raču­na­la, kom­pju­ter­ski-pot­po­mog­nu­te fil­mo­ve i kom­po­zi­ci­je; nas­ta­ju kiber­net­ski ure­đa­ji i ambi­jen­ti, stro­je­vi koji stva­ra­ju „umjet­nost“. Među pioni­ri­ma te umjet­nos­ti su i Myron W. Krueger, otac umjet­ne stvar­nos­ti,  i Frieder Nake, jedan od začet­ni­ka digi­tal­ne (algo­ri­tam­ske) umjet­nos­ti. To su samo neki od poje­di­na­ca koji su svo­jim radom i teorij­skim dje­lo­va­njem izgra­di­li teme­lje za naj­re­cent­ni­je obli­ke digi­tal­ne umjet­nos­ti kao što je NFT (non-fun­gi­ble token; neza­mje­nji­vi token; jedins­tve­na šifri­ra­na digi­tal­na dato­te­ka koja u sebi uklju­ču­je sve rele­vant­ne infor­ma­ci­je o sadr­ža­ju koji pred­stav­lja, a može se iden­ti­fi­ci­ra­ti putem jedins­tve­nog koda). Također jedan od pioni­ra te umjet­nos­ti, Herbert W. Franke, stva­rao je gene­ra­tiv­nu foto­gra­fi­ju, radio s ana­log­nim raču­na­li­ma i digi­tal­nom umjet­noš­ću, a nedav­no je svo­ju seri­ju rado­va Math Art (1980. – 1995.) pre­tvo­rio u NFT (non-fun­gi­ble token).

Razvitak teh­no­lo­gi­je daje umjet­ni­ci­ma nove ide­je o buduć­nos­ti – kako ona može izgle­da­ti u svo­jem uto­pij­skom ili dis­to­pij­skom izda­nju. U tom seg­men­tu umjet­ni­ci stva­ra­ju u raz­me­đu tje­sko­be, nade i želje. Na izlož­bi Nova ten­den­ci­ja 3, usli­jed Hladnog rata SAD‑a i SSSR‑a, izla­žu sovjet­ska gru­pa Dviženie (ovdje pred­stav­lje­na futu­ris­tič­kim pro­jek­ti­ma Leva Nussberga) i ame­rič­ka gru­pa Anonima (pred­stav­lje­na ovdje umjet­ni­kom Edwinom Mieczkowskim).

Aktivni od kas­nih 60-ih i dan­da­nas, umjet­ni­ci okup­lje­ni oko među­na­rod­ne gru­pe sa sje­di­štem u Americi, Art Research Center s pre­dvod­ni­kom Michaelom T. Stephensom,  dje­lu­ju na sje­ci­štu zna­nos­ti, mate­ma­ti­ke i umjet­nos­ti. Stephens sma­tra da: „Umjetnici mogu i tre­ba­ju biti eks­pe­ri­men­ta­to­ri i ‘sis­tem ranog upo­zo­re­nja’ za buduć­nost svi­je­ta – zadr­ža­va­ju­ći svo­je estet­ske funk­ci­je, ali da čine isto­dob­no cje­li­nu s potre­ba­ma svo­je druš­tve­ne oko­li­ne.“ Jedan od čla­no­va gru­pe jest i Jon Bress Thogmartin koji je i danas akti­van na polju digi­tal­ne umjet­nos­ti te ovdje izla­že i rad u for­mi NFT-ja (non-fun­gi­ble token).

U današ­njem viso­ko glo­ba­li­zi­ra­nom i digi­tal­nom svi­je­tu i umjet­nost istra­žu­je svo­je moguć­nos­ti i gra­ni­ce. U tom kon­tek­s­tu pro­pi­ti­va­nja i komen­ti­ra­nja današ­njeg stva­ra­laš­tva unu­tar rapid­no-mije­nja­ju­će teh­no­lo­ške stvar­nos­ti rado­ve je stvo­ri­la i gru­pa Autopsia, deper­so­na­li­zi­ra­ni umjet­nič­ki pro­jekt koji svo­je stva­ra­nje, uz indus­trij­sku glaz­bu, teme­lji na sem­plu, osnov­noj jedi­ni­ci post-pro­duk­cij­skog mate­ri­ja­la, i jedan od pred­stav­ni­ka jugos­la­ven­ske Nove umjet­nič­ke prak­se, Radomir Damnjanović Damnjan, koji sa svo­jim „tro­di­men­zi­onal­nim sli­ka­ma“ istra­žu­je gra­ni­ce i povez­ni­ce pred­met­ne i bes­pred­met­ne umjet­nos­ti putem NFT‑a (non-fun­gi­ble token).

Izložba New Fundamental Tendencies isti­če spe­ci­fič­ni kon­tekst unu­tar kojeg su gru­pe umjet­ni­ka stva­ra­le umjet­nost uz pomoć ope­ra­tiv­nih pos­tu­pa­ka i novih teh­no­lo­gi­ja, a koji dola­ze kao nas­lje­đa futu­riz­ma i kons­truk­ti­viz­ma kao pionir­skih pokre­ta iz prve polo­vi­ne sto­lje­ća, gdje nji­ho­vi porat­ni nas­ljed­ni­ci nas­tav­lja­ju ide­al sje­di­nje­nja suvre­me­ne umjet­nos­ti i zna­nos­ti, upo­tre­be novih teh­no­lo­gi­ja, među koji­ma i raču­na­la, u svr­he umjet­nič­kog obli­ko­va­nja – kako uka­zu­je Ješa Denegri.

Od pro­gra­mi­ra­ne umjet­nos­ti do NFT‑a (non-fun­gi­ble token), mno­go se toga pro­mi­je­ni­lo u druš­tve­nom i teh­no­lo­škom okru­že­nju. Ono što ih pove­zu­je je niz zapo­čet mate­ma­tič­kim, pro­gra­mi­ra­nim sli­ka­ma u seri­ja­ma koje su otvo­ri­le put kom­pju­ter­ski-gene­ri­ra­noj umjet­nos­ti i stva­ra­oci­ma izvan umjet­nič­kog svi­je­ta. To je dove­lo do pot­pu­no demo­kra­tič­nog stva­ra­nja sadr­ža­ja na inter­ne­tu. No, je li bloc­k­c­ha­in zais­ta plat­for­ma umjet­nič­ke demo­kra­ci­je? Može li se unu­tar viso­ko­mar­ke­tin­ški regu­li­ra­nog sus­ta­va stva­ra­nja digi­tal­ne umjet­nos­ti razvi­ti iskre­na umjet­nič­ka lini­ja koja će nas­ta­vi­ti fun­da­men­tal­ne ten­den­ci­je koje su zapo­če­te 1960-ih?

Feđa Vukić, jedan od auto­ra tek­s­to­va u nado­la­ze­ćem kata­lo­gu izlož­be, tako s pra­vom pita: „Je li suvre­me­ni trend toke­ni­za­ci­je (NFT-non-fun­gi­ble token) sli­ke novi alat ljud­skog nadi­la­že­nja pri­rod­nog ili pak put u novu sim­bo­lič­ku razi­nu ide­je o slo­bo­di unu­tar teh­no­lo­gi­zi­ra­ne stvar­nos­ti?  Ili je to, even­tu­al­no, put u direk­t­nu, digi­tal­nu, demo­kra­ci­ju, a što je na teh­nič­koj razi­ni Beer isku­ša­vao još ranih sedam­de­se­tih godi­na u pro­jek­tu Cybersin (1971. – 1973.) za vla­du Salvadora Allendea. Jesu li to nove fun­da­men­tal­ne ten­den­ci­je raču­nar­stva, este­ti­ke i ljud­ske vrste uopće?“

Priredio B. V.

• 62. Annale
• Dorotea Fotivec Očić
• Marinko Sudac